Géffréy kayn: “Xitay 5G bilen Uyghur élini ghayet zor lagérgha aylandurup boldi”

Muxbirimiz gülchéhre
2022.10.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xuawei-shirkiti.jpg Xu'awéy shirkitining xizmetchisi 5G simwoli qoyulghan xu'awéy shirkitining aldida téléfon sözliship turghan körünüshi. 2019-Yili 5-dékabir, shénjén.
AP

Xitayning Uyghur élidin tarqitidighan “Shinjang géziti”, “Tengritagh tori” qatarliq hökümet uchur wasitilirining xewerliridin ashkarilinishche, xitay mushu bir yil ichidila Uyghur élide 10 mingdin artuq 5G asasi ponkitini qurghan, bu aldinqi yilning axirigha sélishturghanda %58.2 Éshish sür'itini körsitidiken.

Bir yil ichide xitayning rayondiki bu tür qurulushigha ajratqan meblighi 1 milyard 650 milyon bolup hazirgha qeder, Uyghur éli 30 mingdin artuq 5G asasi ponkiti qaplinip bolghan.

Xitayning uchur wasitiliride éytilishiche yene, rayonda her 10 ming ademge 12 ge yéqin 5G asasi ponkiti toghra kélidighan bolup, wilayet derijilik sheherler, nahiye sheher bazarliri we %90.53 Yéza-bazarlar 5G tori bilen qaplan'ghan.

Insaniyet yuqiri pen-téxnika sahesidiki 5G insanlarning öz ara munasiwiti, kishilerning dunya we shey'iler otturisidiki baghlinishni ishqa ashurup, yiraqtin dawalash, eqliy iqtidarni kücheytish qatarliq her xil sahelerde qollinishchan programmigha aylinip, insaniyet jem'iyitige yéngi we eqliy özgirishlerni élip kelmekte. 5G Téxnikilirini démokratik, erkin döletlerde kishilerning turmush süpitini, uchur alaqining ünümini, kesipler tereqqiyatini östürüsh üchün qolliniliwatqan bolsa, halbuki buning xitay hökümiti üchün insanlarni bolupmu Uyghurlarni kontrol qilish üchün qolliniliwatqanliqi xelq'arada endishe qozghawatqan teripidur.

“Mukemmel saqchi döliti” namliq kitabi arqiliq xitayning pütün Uyghur élini yuqiri téxnikiliq közitish üsküniliri arqiliq üsti ochuq türmige aylandurghanliqini statistikiliq melumatlar, köp tereplimilik deliller we ötkür analizliri arqiliq yorutup bergen, shundaqla muntizim halda xitay hökümitining Uyghur élidiki teqib sistémisini tetqiq qilip kéliwatqan, amérikadiki linkolin aqillar ambirining yuqiri téxnika mutexessisi géffréy kayn bu heqte ziyaritimizni qobul qildi.

U hemishe Uyghur rayonini tereqqiy qilduruwatqanliqini körsitishke urunup kéliwatqan xitay hökümitining 5G ni heddidin tashqiri derijide kéngeytishining, Uyghur diyarida Uyghur nopusini nazaret qilish we kontrol qilish qorali süpitide ishlitilidighanliqini bildürüp mundaq dédi: “30 Ming 5G ponkiti démeklik pewqul'adde zor san, bolupmu nopus zichliqi xitayning her qandaq yéridin alahide töwen bolghan Uyghur rayoni üchün téximu shundaq. Gerche bu rayon'gha xitay nopusini köchürüsh dawamlishiwatqan teqdirdimu bu yenila intayin zor kölemlik hésablinidu. Bunchiwala köp sandiki punkitni qurush, guman tughduridighan endishilik bir mesile. Méningche bu qeder 5Gponkitlirini qurush xitay hökümitining yenimu ilgiriligen halda, yéngi téxnika tereqqiyatidin paydilinip rayondiki Uyghurlarni kontrol qilishni pewqul'adde halda kücheytiwatqanliqining yene bir ispati.”

Xitayning Uyghur élide chiqidighan “Shinjang géziti” bultur-11 ayda, “Shinjangda 5G asasiy ponkitidin 20 minggha yéqini quruldi” dep xewer élan qilghanidi. Igilinishiche, xitay Uyghur élide 2019-yili 5G asasiy ponkitlirini qurushqa bashlighanidi, hazir rayondiki 5G yanfon ishletküchilerning sani 11 milyon 277 minggha yétip, omumiy téléfon ishletküchilerning %38 ni igiligen.

Pütün Uyghur rayonida lagér sistémisini barliqqa keltürgen bir waqitta yene yuqiri téxnikiliq teqib üskünilirini zor meblegh we küch bilen tereqqiy qilduruwatqan xitay hökümiti yene, 5G torining nahiye we yéza-bazarlargha bolghan qaplinish da'irisini téximu chongqurlashturmaqchi bolup, pütün nahiyelerde “Reqemlik shinjang” pilanini mustehkemlimekchi iken.

Xitay hökümitining Uyghurlarni nazaret qilishni meqset qilghan 5G ponkitlirini qurushning arqisida, Uyghurlarni perqlendüreleydighan yüz tonush sistémisi, zor kölemlik kaméra we yuqiri téxnikiliq esliheler bilen teminlep kéliwatqan xu'awéy shirkitining barliqini otturigha qoyghan géfféry yene mundaq dédi:

“Xitay hökümitining barliq 5G we bashqa yuqiri téxnikiliq teqib sistémisida ishlitilgen üskünilerni teminligen xu'awéy shirkiti, xitay hökümitining Uyghur rayonida mukemmel saqchi döliti berpa qilish qurulushida aktip rol oynap keldi, uning xitayning ‛döletlik istixbarat qanuni‚ boyiche hökümet jasusluq organliri bilen öz xéridarlirining sanliq uchurlirini hembehirlep kéliwatqanliqi melum. Shuning üchünmu xu'awéyning 5G téxnikisini kirgüzüshning bir qisim döletlerde endishe qozghawatqan yérimu shu. Chünki sanliq melumat arqiliq insanlarni kontrol qilish eng qolayliq teqib qilish wasitisidur. Shunga ularning Uyghur diyarida qiliwatqanliri, xitayning ilgiriki her qandaq teqib qilish téxnikisdinmu küchlük haldadur. Bundaq bolghanda xitay kompartiyesi her qandaq Uyghurni her qandaq jayda dexlisiz, tel-tüküs közitishni ishqa ashuralaydu.”

Igileshlerge qarighanda, 5G muhitida intérnét torimu zor derijide yaxshilinidu. 5G Téxnikisi bulutni asas qilghan eqliy iqtidarliq mashina ademlerning iqtidari we mulazimet da'irisini zor derijide kéngeytidu.

Ilgiri qarimay shehiride saqchi da'irilirining eqli iqtidarliq shopursiz saqchi aptomobilini sinaq qilishqa bashlighanda, uning kelgüside pütün Uyghur élige kéngeytilish éhtimali barliqini otturigha qoyghan géffréy ependining chüshendürüshiche, xitayning Uyghur élide zor kölemde 5G ponkitlirini qurup hazir qilghan tor muhitida, xitayning yuqiri éniqliqtiki sin, uchquchisiz ayropilan we mashina, yiraqtin bashqurulidighan aptomatik kontrol qilish üskünilirini, eqliy iqtidarliq üskünilerning simsiz tor arqiliq ulinishini emelge ashurup, da'irilerni yenimu qolayliq halda kontrol qilish muhiti bilen teminleydighanliqini otturigha qoyup mundaq dédi: “Xitay hökümitining Uyghurlarni teqib qilishta emdi lagérlargha éhtiyaji qalmidi. Chünki u lagérlargha meblegh sélishning ornigha hazir, 5G téxnikisi arqiliq Uyghur rayonining özini ghayet zor lagérgha aylandurup boldi déyeleymiz.”

Uyghur aptonom rayoni uchur-xewerlishish sahesining ‛14-besh yil‚liq tereqqiyat yirik pilanida, 2025-yilining axirigha barghanda, 5G tori abuntlirining omumlishish nisbitini %56 ke yetküzüsh nishan qilin'ghan.

Xitay xewerliride, xitay hökümitining rayonda qurghan “Shinjang xewerlishishni bashqurush” idarisining bu türge mes'ul alaqidar kishining sözini neqil élishiche, xitay “Shinjang Uyghur aptonom rayonida 5G torining qurulushi we tereqqiyatini ilgiri sürüsh nizami” qatarliqlarni yolgha qoyup, 5G ning qurulushi we tereqqiyatini tézlitish siyasetlirini jiddiy emeliyleshtüriwatqan iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.