Uyghurlar duch kéliwatqan kirizis we yehudiylarning inkasi

Muxbirimiz eziz
2020-10-23
Share
UHRP-Jewish-Movement-Meeting-20201022.jpg Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati orunlashturghan "Uyghurlar duch kéliwatqan krizis we yehudiylarning inkasi" témisidiki mexsus muhakime yighinining uqturushi. 2020-Yili 22-öktebir. Washin'gton, amérika.
UHRP.org

Xitay hökümitining ötken birnechche yilda pütkül Uyghurlar diyarini ismi-jismigha layiq saqchi dölitige aylandurushi hemde buninggha ulapla milyonlighan kishini lagérlargha qamishi bilen buningdin 75 yil ilgiri pütün dunyagha jakarlarghan "Emdi qaytilanmaydu" dégen wede yene bir qétim dunya jama'etchilikining diqqitini qozghidi. Bolupmu tashqi dunyadin qet'iy mexpi tutiliwatqan lagérlardiki ölüm weqelirining köplep melum bolushi bilen insaniyetning yene bir qétimliq zor qirghinchiliqqa yüzliniwatqanliqi téximu zor endishilerni qozghidi. Bu mesililerge qarita gherb dunyasidiki bir qisim hökümetler pa'al inkas qayturuwatqanda xitay hökümitiningmu iqtisadiy kontrolluq arqiliq öz qilmishlirigha tashqi dunyadin "Hémayichi" izlishi yene bir yaqtin bu mesililerning téximu yaxshi bilinishige türlük tosalghularni peyda qilishqa bashlidi. Bu jeryanda ikkinchi dunya urushi mezgilide mushu xildiki irqiy qirghinchiliqni bashtin kechürgen yehudiylar jama'itining oxshimighan memliket we oxshimighan sorunlarda kökrek kérip otturigha chiqishi hemde Uyghurlar heqqide söz qilip adaletni yaqlishi barghanséri köp alqishqa érishishke bashlidi.

Yehudiylar jama'itining mushu xildiki heqqaniyetni himaye qilishtek herikitining Uyghurlar duch kéliwatqan ijtima'iy paji'elerni dunyagha anglitishta qandaq roli bolghanliqi hemde bu jehettiki xizmetlerni qandaq qilghanda téximu zor kölemge we qollashqa ige qilghili bolidighanliqini muhakime qilish üchün washin'gton shehridiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilati 22-öktebir küni chüshtin kéyin mexsus muhakime yighini chaqirdi .

Bu qétimqi muhakime yighini ikki basquchqa ayrilghan bolup, aldinqi basquchta Uyghur jem'iyiti duch kéliwatqan paji'elerning Uyghurlar üchün qandaq kirizislarni peyda qiliwatqanliqi heqqide söz boldi. Aldi bilen "Détro'it yehudiylar jama'iti alaqe kéngishi" ning re'isi rabbay ashér lopatin söz élip, özlirining adette yerlikke munasiwetlik mesililer bilen meshghul bolidighanliqini, emma nöwette Uyghurlar duch kéliwatqan kirizislar barghanséri éghirlawatqan bolsimu bu ishlardin köp kishilerning téxiche xewersiz yüriwatqanliqini, shundaq bolghanliqi üchün hazir bu paji'elerni téximu köp sahege bildürüshning zörür boluwatqanliqini, shu sewebtin herqaysi jaylardiki yehudiylar jama'itining bu mesilige öz mesilisi qatarida jiddiy mu'amile qiliwatqanliqini sözlep ötti. Shuningdek Uyghurlardiki bu paji'elerning hazirqi ehwali heqqide melumat bérishni Uyghur kishilik hoquq qurulushining diréktori ömer qanatqa hawale qildi. 

Ömer qanat sözide Uyghurlar heqqide qisqiche chüshenche bergendin kéyin "Xitay üchün sherqiy türkistan eng zor énérgiye menbesi, shuningdek siyasiy, iqtisad we dunyawi alaqe üchün ghayet zor derijide muhim bolghan bir rayon. Uyghurlar hazir duch kéliwatqan bu zulumlar emeliyette buningdin nurghun yillar ilgiri bashlan'ghan" dep körsetti. Shuningdek ötmüshtin tartip dawam qilip kelgen bu zulumlarning 2010-yilidin kéyin yuqiri pellige kötürülüshke bashlighanliqi, emdilikte bolsa buning yuqiri pellisi süpitide milyonlighan kishining lagérgha qamilishi kélip chiqqanliqini sherhilep ötti. Shu qatarda xitay da'irilirining Uyghur jama'itige qarita "Nesebini üzüp tashlash, yiltizini qirqip tashlash, alaqisini üzüp tashlash, menbesini késip tashlash" dégen siyaset boyiche ish körüwatqanliqini, emdilikte buning toluq emelge éship, pütkül Uyghur jem'iyitining buningdiki ortaq qurbanliqqa aylan'ghanliqini, shu sewebtin milyonlighan Uyghurlar lagirlargha qamilip bolghanda ularning perzentlirining xitay hökümiti bashqurishidiki yeslilerge yötklip, til we méngisi yuyuliwatqanliqini, "Washin'gton pochtisi" qatarliq chong axbarat wastilirining bu jaylarni "Balilar lagéri" dep atighanliqini bayan qildi. Ömer qanat yene shahitlarning bayanliri we sün'i hemra süretlirningmu bu ehwallarni ispatlawatqanliqini, emdilikte bu ishlarning yuqiri pellisi bolghan mejburiy emgekning melum boluwatqanliqini sözlep kélip amérika hökümiti we yehudiylar jama'i'itining bu xil mejburiy emgekni cheklesh sahesidiki emeliy pa'aliyetlirige yuqiri baha berdi. 

Bu qétimqi yighin'gha ishtirak qilghan Uyghur guwahchilardin washin'gton shehiridiki adwokat reyhan es'et asasliqi öz inisining qismetliri arqiliq Uyghur jem'iyiti duch kéliwatqan paji'ening mahiyitini sözlep ötti. U sözide hazir birnechche milyon Uyghurning lagérgha qamilip bolghanliqi heqqide sanliq melumatlarning otturigha chiqiwatqanliqini, bu Uyghurlarning özi peqet san-sifir emes, ular öz'ara qérindashlar ikenlikini, nöwette lagérgha qamalghan bu kishilerning emeliyette Uyghurlarning eng serxil kishiliri ikenlikini alahide tekitlidi. U yighin ehlige inisi heqqide qisqiche chüshenche bérip uning eyni waqitta ziyaretchiliri nahayiti köpeygen "Baghdash tori" ni qurghanliqi, bu tor betning mahiyette xitay hökümiti bilen yerlik kishiler otturisda köwrük bolush rolini oynighanliqini, 2015-yili bolsa inisi ekber es'etning Uyghur diyarining ötken 60 yilliq musapisige béghishlan'ghan "Men shinjangni söyimen" programmisini teshkilligenlikini, shu jeryanda Uyghur we bashqa türkiy tilliq milletlerni, shundaqla xitay tordashlirinimu mushu munberge jem qilghanliqini, bu jeryanda méyip balilargha yardem bérish dégendek köp xil xeyri-éhsan ishlirini qilghanliqini sözlep ötti. Reyhan es'etning bildürishiche, xitay hökümiti uning inisini amérikadiki pa'aliyettin qaytip bérishighila qolgha alghan. Xitay hökümitining özliri eyni waqitta "Munewwer puqra" dep teqdirligen mushundaq bir munewwer yashni qolgha élip lagérgha qamishining özi buningdiki mahiyetning némilikini eng roshen namayen qilidiken. Uning bildürishiche, yehudiylar Uyghur jem'iyitining mushu xildiki paji'elirini dunyagha bildürüshte bek köp tirishchanliq körsitiwatqan bolup, dunya buningdin 75 yil ilgiri "Emdi qaytilanmaydu" dep wede bergen bu ishlar hazir Uyghurlarning béshigha kelmekte iken. 

Yighinning ikkinchi basquchida herqaysi jaylardiki yehudiylar jama'iti özlirining Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerni dunyagha anglitish we bu sahede téximu köp qollashni peyda qilish üchün qiliwatqan pa'aliyetliridin melumatlar berdi. Shu qatarda "Yawropa yehudiy oqughuchilar birleshmisi" ning wekili élan silbi özlirining yawropadiki aliy mektep oqughuchilar arisida Uyghurlar mesilisining bilinishi üchün qiliwatqan hémayigerlik pa'aliyetlirining roshen ünümlerge érishiwatqanliqini tonushturup ötti. Mezkur birleshmining re'isi bini gutman bolsa ötmüshtiki "Emdi qaytilanmaydu" dégen tarixiy shu'arning nöwettiki Uyghur kirizisida yene bir qétim tekrarliniwatqanliqini, shunga özlirining yawropadiki herqaysi teshkilatlar we hökümetlerning diqqitini Uyghurlar mesilisige burash, bu paji'elerning aldini élish we buninggha qarshi emeliy tedbir qollinish üchün pa'al xizmetlerde boluwatqanliqini sözlep ötti. 

Bu qétimqi muhakime yighinigha teklip qilin'ghan yene bir alahide méhman amérikaning sabiq xelq'ara diniy étiqad erkinliki bash elchisi, rabbay déywid sapérsitéyn idi. U xitay hökümitining Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerning ashkara bolushidin neqeder qorqidighanliqini, shuning üchün ularning bu jehette qanchilik küch serp qiliwatqanliqini sözlep kélip, Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerning emeliyette 2009-yilidiki "5-Iyul weqesi" din bashlapla otturigha chiqqanliqini, emdilikte buning qirghinchiliq tüsini alghan zor basturushqa qarap méngiwatqanliqini sözlep ötti. 

En'gliyediki "Yehudiy jama'iti birliki" ning diréktori mya xasénson xanim bolsa en'gliyediki yehudiylar jama'itining Uyghur teshkilatliri bilen birlikte Uyghurlar mesilisini en'gliye puqraliri we en'gliye hökümitige anglitip, ularni bu mesilide emeliy tedbir qollinishqa dewet qilish xizmetliridin melumat berdi. Kaliforniyediki "Yehudiylar dunyagha nezer" teshkilatining re'isi séréna xanim bolsa Uyghurlar duch kéliwatqan kirizislar hazir shunche éghir bir sewiyige bérip qalghan bolsimu, emeliyette buningdin xewerdar siyasiyonlarning unche köp emeslikini, shunga özlirining bu ré'alliqni dunyagha anglitishni özlirining mejburiyiti dep qarap, zulumgha qarshi öz awazini chiqirish üchün tirishchanliq qiliwatqanliqini bayan qildi. 

Yighinning axirida yighin ishtirakchilirining so'allirigha jawab bérildi. Shu qatarda kanada parlaméntining Uyghurlar duch kéliwatqan kirizisni "Qirghinchiliq" dep atighanliqining téximu köp döletler üchün türtkilik rol oynaydighanliqi, shuningdek lagiérlar jiddiy kéngiyiwatqan ehwalda bu sahede téximu köp xizmetlerni qilishning lazimliqi alahide tekitlendi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet