Tarix we medeniyet sahesidiki Uyghur ziyaliylirining nuqtiliq zerbige uchrishidiki seweb néme?

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2024.02.11
Lagerdiki-Uyghur-Serxilliri.jpg Muhajirettiki tetqiqatchi abduweli ayup teripidin teyyarlan'ghan “Tutqundiki ziyaliylar tizimliki” diki bir qisim ziyalilar.
Sintash Media (Behram Sintash)

Xitay hökümiti, Uyghur rayonini “Xitayning bir qismi” gha aylandurush üchün uzundin buyan “Jungxu'a milliti” yeni birla xitay medeniyitini Uyghurlargha singdürüp Uyghur medeniyiti we kimlikni pütünley yoq qilishqa urunup kelmekte.

 Bügünki künde Uyghurlarning milliy kimlikini teshkil qilghuchi yadroluq amillardin bolghan Uyghur medeniyiti, shundaqla bu medeniyetning qoghdighuchiliri bolghan Uyghur ziyaliylirining eng éghir zerbige uchrighanliqi melum. Radiyomizning ilgiriki éniqlashliri jeryanida, Uyghur tarixi we medeniyiti sahesidiki töhpikar Uyghur ziyaliyliri, jümlidin yazghuchi-sha'irlar, tarixchilar, tilshunaslar, folklorshunaslarning köplep türme-lagérlargha tashlan'ghanliqi delillen'gen idi. Bularning ichide milletning teqdiri heqqide köpligen maqalilerni yazghan, Uyghur jem'iyitining pikir éqimigha tesir körsetken yalqun rozi, abduqadir jalalidin qatarliq ötkür ziyaliylardin bashqa yene tarixchi abliz orxun, folklorshunas rahile dawut, tarixiy romanliri bilen dang chiqarghan yasinjan sadiq choghlan, jem'iyetshunasliq doktori zulpiqar barat öz bash qatarliq köpligen tetqiqatchi we yazghuchilarning barliqi melum bolghanidi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqat merkizining diréktori, doktor hénrik shajéwski (Henryk Szadziewski) Xitay hökümiti teripidin ziyankeshlikke uchrighan Uyghur ziyaliylar heqqide doklat hazirlighan bolup, bu heqte radiyomizgha mundaq dédi:

 “Biz aldinqi doklatta 312 Uyghur we bashqa türkiy xelq ziyaliylirining lagér we türmilerde tutup turuluwatqanliqini deliller bilen ispatliduq. Biz bu ziyaliylarning tutulghanliqini uruq tughqanliri, dostliri, hökümet höjjetliri arqiliq delilliduq. Shuninggha ishinimizki, xitay hökümitining Uyghur we bashqa türkiy xelq ziyaliylirigha ziyankeshlik qilishi Uyghur rayonida yüz bergen insaniyetke qarshi jinayetning muhim bir qismi. Biz buni serxillarni yoqitishing yéngi shekli dep ataymiz. Buningdiki meqset, Uyghur we bashqa musulman türkiy xelqlerni we ularning kimlikini yoqitish” .

Xitay hökümiti néme üchün Uyghurlarning tarixi we medeniyitini tetqiq qilidighan Uyghur ziyaliylirigha nuqtiliq ziyankeshlik qilidu?

Türkiye hajettepe uniwérsitéti tarix fakultétining dotsénti, doktor erkin ekrem so'alimizgha jawab bérip mundaq dédi: “Uyghurning bu serxilliri Uyghur millitining wijdanidur. Xitay hökümiti Uyghurlarning tarixini we kimlikini untuldurush arqiliq ularni teltöküs assimilyatsiye qilmaqchi” .

Mutexessislerning bildürüshiche, yéqinqi yillarda xitay milletchisi shi jinping yolgha qoyghan “Barliq milletlerning medeniyitini jungxu'a medeniyitige yughuruwétish” istratégiyesi xitaydiki barliq milletlerni assimilyatsiye qilish pilanining chirayliq atilishidur. Bundaq weziyette Uyghurlarning tarixi we medeniyitini tetqiq qilghuchi ziyaliylar Uyghurlarning kimlik éngini saqlap qélishta yétekchi rol oynighuchilar bolghini üchün, xitay hökümitining közige mix bolup qadalghan.

Uyghur élide yashap, Uyghur medeniyiti tetqiqati bilen shughullan'ghan, hazir bérlinda tetqiqatini dawamlashturuwatqan Uyghurshunas doktor runi sténbérg (Rune Stenberg) xitay hökümitining tarix we medeniyet sahesidiki ziyaliylargha ziyankeshlik qilish sewebini chüshendürüp mundaq dédi: “Xitayning Uyghur serxilliri qilghan keng kölemlik ziyankeshliki 2014-yili yili bashlandi. Méning rahile dawutqa oxshash dostlirim we xizmetdashlirim hazir lagéri we türmide. Ularning héch bir gunahi yoq. Xitay hökümiti ularni özining hakimiyiti üchün tehdit hésablidi. Ular tetqiqati yeni pikir we chüshenchiliri sewebidin ziyankeshlikke uchridi. ”

Hazirghiche melum bolghan uchurlardin qarighanda, xitay hökümiti 2017-yil bashlighan keng kölemlik tutqunda diniy sahedikiler we millet söyer ziyaliylar aldi bilen ziyankeshlikke uchrighan bolup, ular Uyghurlarning kimlikini tekitlesh we milletni yéngi dewrge layiq ademler qilip yétishtürüsh üchün ejir singdürgen töhpikarlar idi. Bügünki künde xitay hökümiti ularning qelimini sundurup, méngisini yuyush bilen meshghul bolmaqta. Mutexessislerning qarishiche, xitayning meqsiti aldi bilen milletning yolbashchiliri bolghan ziyaliylarni yoq qilip, Uyghurlarning kimlik éngi we jasaritini öltürüsh, andin pütün milletni xitay kimliki astida assimilyatsiye qilishtur.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.