Xitay nime üchün Uyghur hejichilerge wiza bérishke qoshuldi


2006.10.04

Pakistandiki se'udi erebistan elchixanisi aldida hej wizisi élish üchün küresh qiliwatqan Uyghurlar seyshenbe küni bu küreshning ghelibisini qolgha keltürüp, kéler yili 1 - ayda hej pa'aliyitige qatnishish hoquqigha muyesser boldi. Se'udi erebistan bash elchisi ali seyid awad aseri, charshenbe küni muxbirlargha xitay da'iriliri bilen meslihetleshkendin kéyin, hejichilerge wiza bérish qarar qilin'ghanliqini bildürdi.

Aseri Uyghur hejichiler heqqide toxtulup,"qolida xitay pasporti kötergen, pasportigha pakistan wizisi qoyulghan se'udi erebistan elchixanisi aldidiki bu kishilerge insanperwerlerche mu'amile qilishtin bashqa charimiz qalmidi,"deydu. Se'udi erebistan elchixanisi bu yil 8- aydin béri wiza bérishni kütüp turuwatqan Uyghur hejichilerge seyshenbe kün'giche wiza bérishni ret qilip keldi.

Pakistandiki xitay elchixanisi Uyghurlargha wiza bermeslikni telep qilghan

Se'udi erebistan elchixanisining ashkarilishiche, pakistandiki xitay elchixanisi Uyghurlargha wiza bermeslikni telep qilghan. Xitay elchixanisining bayanatchisi, xitay hökümitining se'udi erebistan bilen 3 - bir döletke chiqip hejge barmaqchi bolghan jonggo musulmanlirigha wiza bermeslik toghrisida kélishimi barliqini bildürgen idi. Se'udi erebistan bash elchi aseri, ötken ayda eger xitay hökümiti wiza bérishke qoshulsa, se'udi elchixanisining hejichilerge wiza béridighanliqini ilgiri sürgen bolsimu, lékin xitay elchixanisi hejichilerni yurtigha qaytip kétishke ündigen. Xitay elchixanisining bayanatchisi, " biz ulargha qaytip kétip béyjingdin wiza élishni sözliduq, "digen idi. Se'udi hökümiti Uyghur hejichilerge wiza bérishke bashlighan shu küni xitay döletlik diniy ishlar idarisining bayanatchisi shinxu'a axbarat agéntliqigha xitayning se'udi erebistan bilen meslihetliship, pakistandiki hejichilerge eng axirqi qétim wéza bérishke qoshulghanliqini bildürdi.

Xitay hökümiti ishning chongiyip kitishidin ensirigen bolishi mumkin

Amérikidiki bir qanun mulazimet ornining adwukati nuri türkelning eskertishiche, béyjing hökümiti Uyghurlargha wiza bérishke qoshulushta bu weqe chonguyup ketse, xitayning xelq'ara obrazigha dexli yetküzüdighanliqini közde tutqan bolushi mümkin. Xitay diniy ishlar idarisining bayanatchisi, Uyghur hejichilerni yaman niyetlik kishiler küshkürtti, dep eyipligen. Bayanatchisi, "yaman niyetlik we hej pa'aliyitidin payda alghuchi bezi kishiler jonggo musulmanlirini jonggo - se'udi arisidiki kélishimdin xewersizliki ikenliki we hej qilish hissiyatidin paydilinip,ularni pakistanda se'udi erebistan elchixanisidin wiza telep qilishqa uyushturdi we küshkürtti," deydu.

Lékin xitay diniy ishlar idarisi Uyghur hejichilerni " küshkürtken" atalmish yaman niyetlik kishilerning kimler ikenlikini tilgha almidi. Shinxu'a axbarat agéntliqining ashkarilishiche, bu yil 5 - ayda xitay islam jem'iyiti bilen se'udi erebistan hej ishlarministirliki hej pa'aliyitini bir tutash orunlashturush kélishimi imzalap, öz aldigha hej qilghuchi xitay puqralirigha se'udi wizisi bermeslikni qarar qilishqan. Lékin nuri türkel se'udi da'irilirini Uyghurlar mesiliside din'gha siyasetni arlashturush bilen eyiplidi.

Bu weqe xeliq'arada diqqetke irishti

Bu weqe xelq'ara metbu'atlar we chet'eldiki Uyghur kishilik hoquqi teshkilatlirining diqqitini qozghidi. Uyghur kishilik hoquqi rehbiri rabiye qadir xanim amérika tashqiy ishlar ministirliki, se'udi erebistan we pakistan elchixanisi, shimaliy amérika islam jem'iyiti,xelq'ara kechürüm teshkilatining bu mesilige arlishishini telep qilghan. U, xitay da'irilirini hejichilerge "qaytip barsa, pinsiye pulini tonglutush, pasportini musadire qilish we türmige tashlash", bilen tehdit salmaqta, dep eyipligen idi. Xelq'ara metbu'atlar düshenbe küni bu weqe toghrisida xewer berdi. Roytérs axbarat agéntliqi bu heqtiki xewiride Uyghurlarning se'udi erebistan elchixanisi aldida jim olturuwélip, qur'an tilawet qilghanliqini tekitligen. Nuri türkel, bu weqe se'udi erebistan da'irilirini qiyin ehwalgha chüshürüp qoyghan bolushi mümkin," deydu. Uning eskertishiche, xitay bu mesilide se'udi erebistanning yüz obroyini qilghan.

Nuri türkelning eskertishiche, xitay hökümiti sherqiy türkistanda Uyghurlarning hejge bérip bérishini qattiq chekligenliktin kishiler pakistan we shuninggha oxshash etraptiki döletlerge chiqip, shu yerdin hejge bérishke mejbur boluwatqanliqini bildürdi. U, xitayning bu siyasiti xelq'ara ehdinamilar we xitayning öz qanunidiki belgilimilergimu xilap," deydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.