Türkiyede Uyghur tili tetqiqati küchlenmekte

Izmir cheshmede dawam qiliwatqan birinji nöwetlik türk dunyasi mediniyet qurultiyida Uyghurlar heqqide kop sanda ilmi maqale oquldi. Bulardin biri ege uniwerisititi türk dunyasi tetqiqat énistuti oqutquchisi proffisor doktur zeki kaymaz ependi yazghan isa yusuf alptékin we hazirqi zaman Uyghur tili mawzuluq maqale idi. Kemal ependi maqaliside isa yusuf alptékinning peqetla bir siyasiyon bolup qalmastin belki Uyghur tilining tereqqiyati uchunmu töhpe qoshqan bir kishi ikenlikini, uning nenjingdiki waqtida Uyghurche derslik kitablarni basturup Uyghur ma'aripigha chong töhpilerni qoshqanliqini éyitti. Töwende proffisor doktur kemal kaymaz ependi bilen élip barghan söhbitimizni anglighaysiler.

Hörmetlik proffisor doktur zeki kaymaz ependi, sizning isa yusuf alptékin we hazirqi zaman Uyghur tili digen témini tallishingizdiki sewep nime?

“Mining bu témini tallishimdiki meqset birinjidin hazirqi zaman Uyghur tili sewiyemni yuqiri kötürüsh. Ikkinjidin, men üniwérsititte oqughuchilargha we magistirliqta oquwatqan oqughuchilirimgha Uyghur tilidin ders bériwatimen. Bu derslirimni asasen Uyghurche bilen türkchini sélishturush arqiliq ötimen. Isa yusuf alptékin 1948-yili derslik kitab basturghan. Men bu kitaptiki Uyghurche bilen hazirqi Uyghurchini sélishturup tetqiq qilish shundaqla isa yusuf alptékinning siyasiyonluqtin bashqa alahidiliklirinimu tetqiq qilish uchun bu ilmi maqalini yazdim.”

Isa yusuf alptékin chet'elde ötküzgen 45 yilliq hayatini Uyghur dawasigha atighan bir kishi. Sizche bu kishining hazirqi zaman Uyghur tiligha qoshqan tohpisi nime?

“Isa yusuf alptékin bir siyasi kishilik. Unung xitaydiki we türkiyediki siyasi pa'aliyetlirini bilimiz. Menmu özi bilen tonushush purstige érishken idim. Buyerde eng muhim bolghan nerse isa yusuf alptékinning shunchiwala jiq ishning ichide waqit chiqirip Uyghur tilighimu ehmiyet bérishidur. Uning eslimiliride u mezgillerde köp sanda Uyghurlarning sawatsiz ikenlikini, Uyghur, qazaq, qirghizlaring élipbesi oxshash bolmighachqa bir-birini chushinelmeydighanliqini yazghan. Shunga u, Uyghurlarmu asan ügineleydighan qazaq, qirghizlarmu hem asan chushineleydighan bir élipbe tüzüp chiqishqa tirishqan. Isa yusuf alptékin bu pikirlerini emelge ashuralighanmu yoq, bularni otturigha chiqirish üchün bu maqalini yézip chiqtim. Isa yusuf alptékin hazirqi zaman Uyghur tili ma'aripigha intayin ehmiyet biridighan, Uyghurche derslik kitaplarni basturghan, altay neshriyatini qurghan we gézit neshir qildurghan bir kishidur.”

Hörmetlik proffisor doktur kemal kaymaz ependi, siz maqalingizde isa yusuf alptékin basturghan kitapta Uyghurchigha nurghun türkche sözlerni alghanliqini didingiz. Bu heqte qisqiche izahat bersingiz qandaq?

“Men Uyghurche derslik kitaptiki atalghularni körüp nahayiti söyündüm. Chünki u kitapta türkche atalghularni tallighanda imkanning bériche Uyghurlarmu, qazaqlarmu, qirghizlarmu chüshineleydighan sözlerni tallaptu. Bu bizge yol körsitip béridu. Qazaqistanda, qirghizistanda buninggha oxshash xizmetlerni ishligili bolidu. U tillarni tamamen özgertip hemminglar türkiye türkchisini qollininglar diyish mumkin emes. Emma imkanniyetning bériche hemmimiz chüshineleydighan ortaq atalghularni ishletsek, bu atalghularni kündilik hayatta, gézit zhornallarda qollansaq bir - birimizni téximu asan chüshineleymiz dep oylaymen.”

Hörmetlik kemal kaymaz ependi, türkiye mediniyet ministir mu'awini bu yighining échilish nutqida söz qilghanda, bu yighinning meqsitining türkiy milletler mediniyitining dunya mediniyitidiki ornini belgileshtin we bu mediniyetni tereqqi qildurushtin ibaret ikenlikini dep otti. Bügün Uyghurlar öz mediniyitini tereqqi qildurush imkaniyiti bir terepte tursun, xitay hökümitining Uyghur mediniyitini yoq qilishqa uriniwatqanliqini ilgiri süriwatidu. Buninggha qandaq qaraysiz?

“Bu toghra emes. Bu xata bir siyaset. Bolupmu Uyghurlarni xitayche ma'aripqa mejburlarsh putunley xata. Buni qobul qilish mumkin emes. Men axirida shuni dimekchimenki, türkiy xelqler arisidiki hemkarliqni kücheyitishimiz kérek. Bu xil qurultaylarda pütün türkiy xelqlerni öz ichige alghan chong ish pilanlirini tüzüp chiqip uni emelge ashurushqa tirishishimiz lazim. Shundaq qilghandila bir birimizing mesililirini hel qilishqa yardem qilalaymiz.”