Рәйчил харрис билән сөһбәт: «уйғурчә исламниң тавушлуқ мәнзириси» (1)

Мухбиримиз әзиз
2020-11-26
Share
uyghurche-islamning-tawushluq-menzirisi.gif Рәйчил харрис язған «уйғурчә исламниң тавушлуқ мәнзириси» намлиқ китабниң муқависи.
Rachel Harris

2020-Йили уйғур җәмийити дуч келиватқан сиясий бастуруш вә иҗтимаий паҗиәләр әң юқури чәккә йәткән бир йил дәп қариливатқанда, ғәрп дунясидики алимларниң уйғурларға беғишланған әсәрлири әң көп нәширдин чиққан бир йил болди. Болупму бу йилниң кейинки йеримида уйғурлар турмушиниң һәрқайси саһәлири тәпсили йорутулған он нәччә әсәр китапханлар билән йүз көрүшкән һәмдә давамлиқ йүз көрүшиватқан болуп, шуларниң ичидә әнглийәдики уйғуршунас доктур рәйчил харрисниң «уйғурчә исламниң тавушлуқ мәнзириси» намлиқ әсири алаһидә орун игиләйду.

Мәзкур әсәрни узун йиллардин буян уйғур сәнити, болупму уйғурларниң музика мәдәнийитигә зеһин қоюп келиватқан рәйчил ханимниң бу саһәдики издинишлириниң йәнә бир қетим түгәллиниши, дейиш мумкин. Уйғур фолклори бойичә издиниватқан һәмдә һазир лагерларниң биригә қамалған, дәп қариливатқан доктур раһилә давут билән узун йиллардин бери һәмкарлишип келиватқан рәйчил харрисниң бу әсириму ашу йосунда уйғур җәмийитидики йеза-қишлақ аяллирини мәркизий тема қилған. У бу һәқтики сөһбитимиз җәрянида бу тоғрисида тохтилип өткәч буни алаһидә тәкитлиди.

«Шундақ. Бу йил биз бир-биридин яхши бир йүрүш китабларниң чиқиватқанлиқини көрүватимиз. Болупму шан робертс, тим грос, йәнә дәррен байлерниң пат йеқинда нәшрдин чиқидиған китави, ерик шлуселниң китави дегәнләр америкида нәшрдин чиқти. Әмди бу пүтүнләй америкилиқ ‹әр' ләр язған бу китапларға селиштуруш тоғра кәлсә мениң китавимни асасән уйғурларниң етнографийәсигә беғишланған, дейиш мумкин. Йәнә келип бу мениң уйғур йезилирида яшаш һәмдә шу җайдики уйғур ханим-қизлири билән сөһбәтлишиш җәрянида байқиғанлирим асасида йезилған тәкшүрүш нәтиҗисидур. Шуңа бу мәнидин алғанда мениң китавимда баян қилинғанлири ‍уйғурларға мунасивәтлик хәлқаралиқ сиясий темилар яки еқим мәсилилири әмәс, әксичә уйғурларниң күндилик һаятиниң реал картинилири. Шундақла бу зор темиларниң ашу йәрлик хәлқләргә қандақ тәсир көрситиватқанлиқи һәмдә уларниң бу мәсилиләргә қандақ муамилә қиливатқанлиқидур.»

Рәйчил харрис тәкшүрүштә болуватқан бу мәзгилләр хитай һөкүмити «тәрәққият» намида уйғур дияриниң сиртқи көрүнүшидә «аләмшумул өзгиришләр» ни вуҗутқа кәлтүриватқан вақитларға тоғра келиду. Ул муәссә қурулуши вә тәбиий байлиқларни қезишни асас қилған бу хил «тәрәққият» маһийәттә милйонлиған хитай аққунлириниң бу маканға кәлкүндәк еқип келишигә түрткә болған, шуниң билән биргә бу ‍иҗтимаий һадисиләр өз нөвитидә уйғурларниң мәвҗутлуқиға еғир хирисларни елип кәлгән иди. Буниң билән әң еғир киризис уйғурларниң миллий кимликиниң әң рошән бәлгилиридин болған ислам дини саһәсидә көрүлүшкә башлиди. Болупму хитай һөкүмитиниң диний саһәдики йетәкчи күчләрни өз мәвқәсигә тартиши билән бир қисим уйғурлар бу «мәсчитләргә хитай байриқи есиш», «мәсчиттә милләтләр иттипақлиқини тәшвиқ қилиш» қа хуштар имамларни ташлап, «шәриәткә әгишиш» кә, башқилар «ваһабилиқ» дәп атайдиған бир қисим диний қаидиләргә, җүмлидин қоюқ диний түскә игә либасларға мәптун болушқа башлиған. Әмма апторниң һес қилишичә, бу хилдики уйғурлар дәл мушу хил һадисиләрни хитай һөкүмити җан-җәһли билән чәклигәнлики үчүн улар «хитай чәклигәнни биз яхши көрүшимиз лазим» дегән қарашта таллиған. Әмма булар өз нөвитидә ташқи дунядикиләрниң нәзиридә охшимиған баһаларға сәвәб болған.

«Мән ‹‍уйғурчә исламниң тавушлуқ мәнзириси' дәп мавзу қоюлған бу әсиримдә уйғур һаятиниң барчә сәһипилиригә қарап чиқилди, дәп қаримаймән. Уйғурлардики ислам дини темисини һәрқачан чүшәндүрүш қийин болған бир саһә, дейишкә болиду. Чүнки ташқи дунядикиләр һәрқачан қоюқ сақал-бурутларға, һеҗабларға қарапла бу мусулманларда бир чатақ барикән, дәп ойлап келиватиду һәмдә мушу асаста ашу мусулманларниң етиқади вә идиологийәси һәққидә хуласә чиқиришқа алдирап кетиватиду. Мән бу мәсилиләргә қарап чиқишта уларниң қияпитигә қарашни әмәс, бәлки уларниң немиләрни дәйдиғанлиқини аңлап беқишни таллидим. Мениңчә, бу бәк муһим. Шуңа мән нурғун вақит сәрп қилиш бәдилигә уйғурларниң баянлирини аңлап бақтим, уларниң ‹хәтмә' дәп атилидиған диний йиғилишлириғичә қатнишип бақтим, уларниң дуалириға қулақ салдим. Шуңа мән тәсвирлигән ‹тавушлуқ мәнзирә' кишиләр көрүп адәтләнгән ‹земин мәнзириси' ниң садаси болуватиду. Чүнки ‹земин мәнзириси' һәрқачан мәлум бир територийә һәққидила болиду. Шуңа бу ‹мәнзирә' һазир уйғурлар үчүн бәкму муһим болуп қеливатиду. Чүнки бу ‹йеңи територийә', йәни хитай һөкүмити ‹шинҗаң' дәп атаватқан шәрқий түркистан райони һазир бәкму еғир синақларға дуч келиватиду.»

Уйғур җәмийитидә көрүлүшкә башлиған бу өзгиришләр 2012-йилидин кейин үрүмчигә көп қетим сәпәр қилған рәйчил харрисниң диққитини тартқан. Болупму у мәркизий шәһәр болған үрүмчидә яғлиқни чекиләп чигивалидиған уйғур аяллириниң орниға узун қара либас вә бурқа салған аялларни, йол бойлирида учрайдиған уйғур китабпурушларниң уйғурчә тилдики диний саватлар чүшәндүрүлгән «қанунсиз» китабчиларни көпләп сетиватқанлиқини, түркийәдин елип келингән ислам һәққидики үн-син буюмлириниң көп қисим дуканлардики «тез» маллардин болуп қалғанлиқини, уйғурлар ачқан дуканларниң көпинчисидә тамака сетилмайдиғанлиқини, рестуранларда болса уйғурларниң һарақ ичмәйдиған болуп қалғанлиқини байқиған. Болупму һәрқайси наһийәләрдин һәр хил сәвәбләр билән үрүмчигә кәлгәнләрниң бу хил исламий мәзмундики үн-син буюмлирини көпләп сетивелип елип кетиши һәмдә бу кишиләрдин ашу үн-син буюмлирини сетивалған йирақ йеза-қишлақлардики уйғурларниң бу хил диний буюмларни йошурун сақлишидәк ишларни хитай һөкүмитиниң «әсәбийлик» дәп бәлгилиши уни һәйран қалдурған.

«Шуңа мән уйғур җәмийитидики диний мәзмунни асас қилған үн-син буюмлириниң тарқилишиға алаһидә диққәт қилдим. Булар әң дәсләп VCD яки DVD шәклидә тарқалған болуп кишиләрниң уларни сетивелиши мундақчә ейтқанда ‹қанунсиз' дәп қарилип кәлгән. Кейинчә буни кишиләр үндидар арқилиқ өзара һәмбәһирләшкән. Бу маңа бәкму қизиқарлиқ болуп туюлди. Йәнә келип кишиләр бу хилдики үн-син буюмлирини аңлаш арқилиқ қуран тилавәт қилишни өгәнидиған болуп, бу хилдики үнгә елинған авазлар кишиләрниң етиқадини ипадилиши билән юғурулуп кәткән иди. Улар мушу арқилиқ өзлириниң етиқадини мустәһкәмләш һәмдә ахирәтлики үчүн тәйярлиқ қилиш мәқсидигә йәтмәкчи болған. Әмма ашу хилвәт йеза-қишлақлардики уйғур ханим-қизлириниң диний етиқадини ипадилиши һәмдә диний пурақта кийинишини бир қисим кишиләр ‹наданлиқ' вә ‹қалақлиқ' дәп тәнқидләп кәлди. Мән китавимда мушу хил қарашни өзгәртишкә җиқ күчидим. Һәрқайси йеза-қишлақларда муһим йетәкчилик ролини ойнаватқан көплигән уқумушлуқ уйғур аяллири билән учраштим. Қарисам улар дуняви еқимдики нурғунлиған пикирләрдин хәвәрдар икән. Шу җәрянда мән у аялларни ‹қалақ' дәйдиған қарашни қәти өзгәртиш лазимлиқини тонуп йәттим. Әмәлийәттә болса уйғур аяллириниң у қәдәр тәқва болуп кетишини сиясий контроллуқ 20-әсирдики уйғурларни ислам дунясидин айрип туриватқанда оттуриға чиққан диний яки диндин халий болған заманиви һаятниң нәтиҗиси, дәп қараш лазим.»

Һалбуки, хитай һөкүмиитиниң буниңға мас һалда иҗра қилишқа башлиған бир қатар сиясәтлири тездин уйғур җәмийитини қорқунч вә илаҗисизлиққа мәһкум қилишқа башлиди.

Һөрмәтлик радийо аңлиғучилар! бу программиниң давамиға қизиқсаңлар диққитиңлар кейинки аңлитишимизда болсун.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт