Хитай һөкүмити немишқа уйғур аяллирини тәһдит дәп қарайду?

Мухбиримиз нуриман
2021-05-12
Share
Америка һөкүмити хитай әлчиханисиниң уйғур аяллири һәққидики тивиттер учурини қаттиқ әйиблиди Хитай әлчиханиси уйғур аяллирини туғмас қилғанлиқини етирап қилғанлиқи мунасивити билән ишләнгән картон.
REUTERS

Мәлум болушичә хитайниң көп қисим җайлирида хитай нопус көп болсиму туғулуш нисбити төвән болған. Узун йиллардин бири хитай һөкүмити уйғур районидики хитай аялларни көп балилиқ болушқа илһамландурған, әмма йәрлик милләтләргә болса туғут чәкләш сияситини наһайити қаттиқ йүргүзгән. 2016-Йилдин кейин хитай һөкүмитиниң уйғурларниң нопусини азайтиш үчүн қолланған тәдбирлири техиму көпәйгән болуп, бу тәдбирләр кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә хәлқаралиқ ахбарат васитилириниң күчлүк диққитини тартмақта.

"ню-йорк вақти" гезитиниң йеқинда елан қилған "хитай шинҗаңдики туғулушни бастуруш үчүн мусулман аялларни нишанлиди" сәрләвһилик мақалисидә мундақ дәп язған: "хитай даирилири мусулман аялларни нишанлаш арқилиқ әвладму әвлад тәсир көрситидиған нопус өзгиришини барлиққа кәлтүрүшкә урунмақта. Йеқинқи йиллардин буян, таҗавузчилиқ характерлик туғут чәкләш тәдбирлириниң ешишиға әгишип, бу райондики туғулуш нисбити аллиқачан төвәнләп кәткән."

Хитай һөкүмитиниң өзлири елан қилған нопус истатиистикисиға асасланғанда, уйғурлар әң көп олтурақлашқан қәшқәр вә хотәндин ибарәт бу икки райондики уйғур нопуси 2015-йилидин башлап тик сизиқ билән төвәнләп маңған. 2020-Йилиға кәлгәндә нопусниң көпийиш нисбити нөл болуш әмәлгә ашурулған.

Хитай һөкүмити уйғур районида лагерларни қуруп, кәң көләмдә тутуш башлиғандин буян радийомиз из қоғлап тәкшүрүп мәлумат беришни күчәйткәниди. Тәкшүрүш җәрянида лагерға соланған, мәҗбурий туғмас қилинған, хитай әрлиригә мәҗбурий той қилдурулған уйғур қиз-аяллириниң сани күнсери ешип бериватқанлиқини байқиған. Лагер вә түрмиләргә соланған аяллар ичидә туғут йешидики яш қизларму, бирқанчә пәрзәнтлик болғанларму зор салмақни игилигәнлики мәлум болмақта.

Һәтта өйидә нәврисини беқиватқан яшта чоң аялларму һәрхил баһаниләр билән лагерларға, түрмиләргә соланған болуп, улар балилиридин, нәврилиридин айриветилгән.

Австрийәдә турушлуқ мәһбубә абла ханимниң аписи пәйзөһрә өмәр бу йил 61 яшта болуп, 19 йиллиқ кесиветилгән. Униң ейтишичә аписиниң тиккүчилик һүнири бар болуп, мәһәллидә һөрмәткә сазавәр аял икән.

Анализчилар яшта кичик қизларни уйғур нопусиниң көпийишиниң алдини елиш үчүн лагерларға солап, мәҗбурий туғмас қиливатқан болса, оттура яш, яшанған аялларни милләтниң кәлгүси болған әвладларни тәрбийәләйдиғанлиқи, аилидә, җәмийәттә өрп-адәтни сақлап қилишта асаслиқ рол ойнайдиғанлиқи үчүн тутқун қиливатқанлиқини, қисқичә қилип ейтқанда бир милләтниң милләт болуп туруштики асасини пүтүнләй вәйран қилиш үчүн аялларни нишан қилған тәдбирләрни системилиқ һалда йүргүзүватқанлиқини оттуриға қойған.

Голландийәдики вәзийәт анализчиси асийә уйғур ханим хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаратқан сияситини "йоқитиш сиясити" дәп атап, униң уйғур аяллирини нишан қилғанлиқини тәкитләп мундақ деди: "бир милләткә нисбәтән ейтқанда аялларниң, аниларниң орни интайин муһим. Хитайниң уйғур қиз-аяллирини нишан қилиштики мәқсити уйғурларни йилтизидин қурутуп ташлаштур."

Түркийә һаҗәттәпә универиситети түркологийә кәспиниң докторанти рабигүл һаҗимуһәммәтниң аписи тухан һаҗиму 2017-йили лагерға илип кетилгән болуп, бу йил 53яш икән. Рабигүл аписиға охшаш аилә аяллириниңму хитайниң лагерлириға солиниши аддийла бастуруш сиясити болмастин бәлки пүткүл уйғур җәмийитини вәйран қилиш икәнликини хитай компартийәсиниң инсанийәткә балайиапәт икәнликини тәкитлиди.

Хитайниң һазир пүтүн дуняниң әйиблишигә учраватқан "ирқий қирғинчилиқ" җинайити хитайниң уйғур вә башқа милләтләрни ассимилятсийә қилиш вә өлтүрүп йоқитиш пиланиниң қәдәмму қәдәм иҗра қилиниши дәп қаралмақта.

Түркийәдә турушлуқ нурсимангүл абдурешитниң аниси таҗигүл қадир бу йил 53 яшқа киргән болуп, 2017-йили 13 йиллиқ кесиветилгән. Нурсимангүл ханим хитай һөкүмитиниң анисиға охшаш аилә аяллириниму бош қоймаслиқи уйғур аилә қурулмисини вәйран қилиш икәнликини тәкитлиди вә хитай буниң бәдилини һәссиләп өтиши керәк, деди.

Асийә уйғур ханимниң қаришичә хитай һөкүмити аилә ишидин башқа ишлар билән кари болмиған, бала беқиштин башқа дәрди болмиған аниларни өзлириниң уйғурларни ассимилятсийә қилиш сияситигә болған тәһдит, дәп қариған.

У ахирида мундақ деди: "хитай һәр хил баһаниләр билән уйғурларға ирқи қирғинчилиқниң һәммә шәклини йүргүзүватиду."

Американиң сабиқ ташқи ишлар министири хилари клинтон 1998-йилдики аилә зораванлиқи йиғинида "аялларниң әзәлдин урушниң асаслиқ қурбани" болуп қалидиғанлиқини оттуриға қойғаниди. Мәлум болғинидәк уйғур районида сүрийә, пәләстин қатарлиқ районларда болуватқандәк ашкара уруш болмисиму, хитай һөкүмити тәрипидин уйғурларға йүргүзүлүватқан еғир бастуруш мәвҗут икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт