Nikol morgirt: "Xitay sherqiy türkistanda némiler boluwatqanliqini axbarattin yoshuruwatidu"

Muxbirimiz nur'iman
2020-05-01
Élxet
Pikir
Share
Print
Washin'gton shehiridiki "Döletlik axbarat kulubi" da ötküzülgen 2018-yilliq "Mejburiy ghayib qiliwétilgenler xelq'ara xatire küni" pa'aliyitide Uyghur kishilik hoquq qurulushining xadimi nikol morgért xanim söz qilmaqta. 2018-Yili 30-awghust.
Washin'gton shehiridiki "Döletlik axbarat kulubi" da ötküzülgen 2018-yilliq "Mejburiy ghayib qiliwétilgenler xelq'ara xatire küni" pa'aliyitide Uyghur kishilik hoquq qurulushining xadimi nikol morgért xanim söz qilmaqta. 2018-Yili 30-awghust.
RFA/Eziz

Dunya axbarat erkinliki künide amérikadiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi 1-may küni bayanat élan qilip, dunyaning her qaysi jayliridiki axbarat orunlirining "Sherqiy türkistandiki kishilik hoquq krizisi" ni yorutushtiki xizmitini mu'eyyenleshtürdi.

Xitay dunyada muxbirlar ang köp cheklimige uchraydighan döletlerning biri. Erkinlik sariyining 2020-yilliq doklatida xitayning "Kompartiyening idiyesini teshwiq qilish", "Tenqidiy köz qarashlarni basturush we uchur oghrilash" arqiliq dunyadiki bashqa taratqulargha tesirini kéngeytiwatqanliqi otturigha qoyulghan.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi layihe türi diréktori nikol morgrit xanim bu qétimqi axbarat erkinliki toghriliq élan qilghan bayanati heqqide toxtilip mundaq dédi: "Her yili Uyghur kishilik hoquqi qurulushi axbarat erkinlikining kishilik hoquq üchün intayin muhim ikenlikini mu'eyyenleshtürüp kéliwatidu. Bu yil biz sherqiy türkistanda yüz bériwatqan ehwalni xewer qilishning barghanséri éghir cheklimige uchrawatqanliqini tekitliduq. Xitayning sherqiy türkistanda zadi némilerning yüz bériwatqanliqini axbarattin yoshuruwatqanliqi éniq".

Xitay hökümiti Uyghurlargha a'it muhim xewerlerni yazghan muxbirlar, mesilen 2015-yili ursula gawtiyér we 2018-yili méga rajagopalan'gha oxshashlarning wizisini ret qilghanidi. 2020-Yili "Nyu-york waqti" "Wal sitrét zhurnili" we "Washin'gton pochtisi" qatarliq gézitlerning muxbirlirini xitaydin qoghlap chiqardi. Bu üch gézitning hemmisi Uyghur diyaridiki mejburiy emgek, yuqiri téxnikiliq saqchi döliti tüzümi we jaza lagérlirining rayon'gha körsitidighan tesiri we bashqilargha a'it muhim pakitlarni yorutup béridighan bösüsh xaraktérlik xewerlerni élan qilghanidi.

Amérikada turushluq pa'aliyetchi jewher ilham-2014 yili xitay hökümiti teripidin atalmish "Milliy qutratquluq we döletni parchilash" jinayiti artilip muddetsiz qamaqqa höküm qilin'ghan dadisi ilham toxtining "Uyghur biz" tori arqiliq öz pikirlirini erkin bayan qilghanliqi üchün tutulghanliqini éytip mundaq dédi: "Dadam ilham toxti özining özining Uyghurbiz. Chom tor békitide ashkara halda öz pikirlirini bayan qilghanliqi üchün qolgha élin'ghan. Emeliyette, birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquq xitabnamiside mundaq déyilgen: 'her bir kishining öz pikrini erkin bayan qilish hoquqi bar'؛ bu hoquq, dunyaning herqandaq yéride bolushidin qet'iynezer her qandaq axbarat arqiliq uchur izdesh, qobul qilish we tarqitish erkinlikini öz ichige alidu. Dadam peqet özining hoquqini ishletti. Erkin sözlesh bolmisa, kishiler qandaq qilip öz-ara chüshinish hasil qilalaydu? erkin axbarat bolmisa kishiler heqiqetni qandaq öginidu? men xitay puqralirining bu mesilige toghra qarap, dunyadiki bashqa kishilerge oxshash heqiqetni bilishke layiq ikenlikini hés qilishini ümid qilimen".

2009-Yilidiki ürümchi "5-Iyul weqesi" din kéyin xitay hökümiti gülnar imin, gheyret niyaz, tursunjan hézim we bashqa nurghun Uyghur axbarat xadimlirini, tor bet bashqurghuchilirini türmige tashlighan bolup, ularning hazirqi ehwali namelum. Bu Uyghur zhurnalistlirining xéli köpi uzun yilliq türme jazalirigha mehkum qilin'ghanidi. 2016-Yili, tutqun qilish bashlinip, kishilerni lagérlargha we türmilerge solighandin buyan yene abduraxman ebey, yalqun rozi, chimen'gül awut, ilham weli, mirkamil ablimit we bashqa nechche onlighan axbarat-neshriyat xadimliri tutuldi. Ularning köpining ehwali hazirghiche namelum.

"Wayis" zhurnilining yéqinda élan qilghan xewirige asaslan'ghanda xitay hökümiti amérikada turushluq erkin asiya radiyosi Uyghur bölümidiki axbarat xadimlirini jimiqturush üchün ularning a'ile tawabi'atliri arqiliq tehdit salghan.

Uyghur kishilik hoquq qurulushimu öz bayanatida bu ehwalni tilgha alghanidi.

Toluq bet