"Xitayda küchiyiwatqan kishilik hoquq tehditi" dégen témida söhbet yighini ötküzüldi

Muxbirimiz jewlan
2020-08-24
Share
mejburiy-emgek-maska-tikish-1.jpg Ishchilar ürümchidiki dawalash üsküniliri zawutida qoghdash kiyimi tikiwatqan körünüsh. 2020-Yili 27-yanwar, ürümchi.
REUTERS

Xitayda Uyghur we bashqa étiqadchi xelqqe kündin kün'ge éghirlishiwatqan zulum we ziyankeshlik xelq'aradiki diniy we ammiwi teshkilatlar hemde diniy dahiylarni bu mesilige jiddiy qarashqa mejbur qilmaqta.

Bu yil 21-awghust, amérikadiki xristi'an milliy we diniy erkinlik komitéti (ERLC) "Xitayda küchiyiwatqan kishilik hoquq tehditi" dégen témida tor söhbiti ötküzdi. Bu söhbetke amérika tashqi ishlar ministirliqining xelq'ara diniy erkinlik elchisi semiyul brwonbek, amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel, Uyghur herikiti teshkilatining bashliqi roshen abbas, xristi'an milliy we diniy erkinlik komitétining re'isi doktor russél mor, ammiwi siyaset we omumiy kéngeshning mu'awin re'isi trawis wusow qatarliqlar qatnashti.

Yighinning chaqiriqnamiside mundaq déyilgen: "Bügün xitay kompartiyesi milyondin artuq Uyghur musulmanlirini lagérgha solidi. U yerdiki qebih qilmishlar shahitlar we widiyo ispatliri arqiliq ashkariliniwatidu. Kompartiye emeldarliri Uyghurlargha shi jinpingning sotsiyalizm idiyesini mejburiy téngiwatidu. Yéqinda tiramp hökümiti yuqiri derijilik xitay emeldarlirigha jaza yürgüzüsh arqiliq xitayning kishilik hoquq, jümlidin diniy erkinlik hoquqini depsende qilish jinayitige qarshi turushning birinchi qedimini basti. Xristi'an milliy we diniy erkinlik komitéti amérika hökümitining xitayning az sanliq milletler we étiqadchi xelqni, jümlidin xristi'anlarni basturushigha dawamliq qarshi turushini qollaydu".

Söhbette amérika tashqi ishlar ministirliqining xelq'ara diniy erkinlik elchisi semiyul brwonbek xitay kompartiyesining hazir insaniyetke qarshi qebih küch bolup qalghanliqini tekitlep, "Milyonlighan insanni lagérgha qamighan, mustebit tüzüm arqiliq dunyagha xojayin bolmaqchi we özidek mustebit döletlerge ülge bolmaqchi bolghan xitaygha biz néme üchün yuqiri téxnikiliq mehsulatlarni sétip bérimiz? bu ularning öz puqralirini basturushigha yardem qilghanliq emesmu?" dédi, andin xitaygha iqtisad we téxnika jehettin émbargo yürgüzüsh arqiliq kishilik hoquq, jümlidin diniy erkinlik hoquqini qoghdaydighanliqini bildürdi.

U yene eger xitay mushundaq kétiwerse, Uyghurlar bügün uchrawatqan paji'ege ete dunyaning uchraydighanliqini, shunga bu jinayetni qet'iy toxtishish kéreklikini otturigha qoydi. Xitaygha bésim qilish üchün bashqa döletler, bolupmu yawropa elliri bilen hemkarliship, xitayning xu'awéy qatarliq shirketlirini cheklesh we xitay emeldarlirini iqtisad jehettin jazalash kéreklikini, buning üchün téximu köp ittipaqdash döletlerge mohtaj ikenlikini bildürdi.

Xristi'an milliy we diniy erkinlik komitétining re'isi doktor russél mor, xitayning öz bayliqi we küchige tayinip dunyagha tehdit séliwatqanliqi we dunyani jimiqturushqa urunuwatqanliqini bildürgendin kéyin mundaq dédi: "Biz dunyada undaq küch-qudret we puldinmu ulugh nersining barliqini bilidighan bolushimiz lazim. Beziler xitayni hemmidin küchlük dep qaraydu, emma biz xudani hemmidin küchlük dep qaraymiz. Beziler xudani özige tewe dep oylaydu, emma biz insanlar xudagha tewe dep oylaymiz. Shunga biz xuda aldidiki mes'uliyitimizni ada qilip, hoquqdar kishilerni bu xil basturush we zulumni toxtitishqa chaqiriq qilimiz. Beziler: men hoquqdar emes, ular üchün néme ish qilip béreleymen? deydu, ulargha deymenki, etrapinglardiki siler körelmeywatqan, tehdit we zulumgha uchratqan kishilerni izdep yardem qilinglar".

Amérika xelq'ara diniy erkinlik komitétining komissari nuri türkel Uyghurlar uchrawatqan zulumning emeliyette irqiy qirghinchiliq ikenliki we buni derhal toxtitishning wijdaniy mes'uliyet ikenlikini otturigha qoydi, andin xitay zawutlirida "Qul ishchi" bolup ishlewatqan Uyghurlar heqqide toxtaldi. U sözide bu mesilini hel qilish üchün siyasiyonlarning bu ishta öz meyliche siyaset oynimay, heq terepte turup ish qilishi, dölet mejlisidiki wekillerge téléfon qilip, "Uyghur mejburiy emgekning aldini élish qanun layihisi" ni maqullitishqa küch chiqirishi kéreklikini otturigha qoydi, andin xitay her xil nam bilen atawatqan lagérning zadi qandaq jay ikenlikini éniq békitish kéreklikini, u yerde Uyghurlarning tamamen dinsizlashturuluwatqanliqini bildürdi.

Uyghur herikiti teshkilatining bashliqi roshen abbas xanim Uyghurlar, bolupmu Uyghur ayalliri lagér ichi we sirtida uchrawatqan zulum, xorluq we paji'elirini anglatti. U sözide lagérdiki hamilidar ayallarning balisining alduruwétilidighanliqi, her xil usullar bilen mejburiy halda tughmas qiliwétilidighanliqi, jismaniy we rohiy jehettin chidighusiz qiynashlargha uchraydighanliqi, nurghun ayallarning erliri lagérlargha solinip ketken bolghachqa lagér sirtidiki ayallarningmu her waqit jinsiy xorluqqa uchraydighanliqi, xitay erlirige tégishke mejburlinidighanliqi, balilirining yétimxanilargha solinip, öz a'ilisi, medeniyiti we dinini öch köridighan nesillerdin qilip yétishtürülüwatqanliqi, xitay hökümitining bu jinayetlerni zor küch qollawatqanliqini bayan qildi. Roshen abbas xanim bu jinayetlerning tamamen irqiy qirghinchiliq ikenlikini tekitlesh bilen birge buninggha süküt qiliwatqan dunyagha, ayallar we balilar hoquqini qoghdaydighan teshkilatlargha, xitaygha sétilghan holliwod cholpanlirigha xitab qildi, andin dunya jama'etchilikige bügün qayta yüz bériwatqan bu irqiy qirghinchiliqqa uchrawatqan Uyghurlarni, bolupmu Uyghur ayallirini qutuldurushqa chaqiriq qildi.

Roshen abbas xanim bu qétimliq söhbetning nöwette Uyghurlar duch kelgen irqiy qirghinchiliqni dunyagha tonutush we Uyghur dewasini yene bir qedem ilgiri sürüshte muhim rol oynaydighanliqini bildürdi. U yene Uyghurlar mesilisini dunya küntertipige élip kélish üchün bu mesilini insanliq mesilisi, wijdan mesilisi otturigha chiqqan heqqaniyetchi döletler, teshkilatlar we dinlar bilen hemkarlishish kéreklikini, bu söhbetning bu yoldiki muweppeqiyetlik bashlinish ikenlikini éytti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet