Randi shirkitining ghayib Uyghurlar heqqidiki doklati: sün'iy hemrah süretliridiki lagérlar

Muxbirimiz erkin
2021-05-26
Share
Randi shirkitining ghayib Uyghurlar heqqidiki doklati: sün'iy hemrah süretliridiki lagérlar Amérikadiki nopuzluq tetqiqat orunlirining biri bolghan randi shirkitining bir tetqiqat guruppisi éniqlap chiqqan sün'iy hemrahida tartilghan lagérlarning orni. 2021-Yili yanwar.
rand.org

Xitay hökümiti Uyghur élide jaza lagérlirining mewjutluqini ret qilip, radikalliqni tügitishni meqset qilghan "Qayta-terbiyelesh orunliri" ning taqalghanliqi, "Kursantlar" ning oqush püttürgenlikini jakarlighan bolsimu, biraq yéngi ‍ashkarilan'ghan deliller bu orunlarning köp qismining izchil aktip ikenlikini ashkarilapla qalmay, bu orunlarning yene kéngeygenlikini körsetken. Amérikadiki nopuzluq tetqiqat orunlirining biri bolghan randi shirkitining bir tetqiqat guruppisi bu lagérlarning sün'iy hemrahda tartilghan lagér süretlirini analiz qilip, yuqiriqi delillerge érishken.

Melum bolushiche, randi shirkitidiki mutexessisler amérika döletlik jughrapiye istixbarat idarisi bilen hemkarliship, Uyghur élidiki 380 gumanliq lagérning sün'iy hemrahida tartilghan kechlik ehwalini tekshürgen. Bu 380 gumanliq lagérni awstraliye istratégiyelik siyaset instituti ‍ötken yili 9-ayda élan qilghan doklatida ashkarilighan bolup, randi shirkiti yuqiriqi 380 lagér üstidin tekshürüsh élip barghan.

Ular diqqitini "Bu orunlardiki kechlik chiraghlarning waqitning ötüshi jeryanidiki özgirish ehwaligha qaritip, bu orunlardiki heriket ehwalini közetken. Randi shirkitining yéqinda élan qilghan bu heqqidiki doklatida éytilishiche, xitayning lagérlardiki herikitide 2019 we 2020-yili özgirish bolghan yeni Uyghurlarni qisqa muddetlik tutup turush we "Qayta terbiyelesh" tin uzun muddetlik qamaq jazalirigha özgergen.

Doklatta, emeliyette 2020-yilning otturilirigha qeder bu eslihelerning yérimida chiraghlarning köpeygenliki, bu ehwal bu orunlarning noqul aktip bolupla qalmay, yene kéngeygenlikini körsitidighanliqini bildürgen.

Érik robénson randi shirkitining mezkur tetqiqat guruppisidiki mutexessislerning biri. Uning éytishiche, ular bu orunlardiki kéchilik yoruqluqning zichliq derijisini analiz qilghan.

Érik robénson ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Biz awstraliye istratégiyelik siyaset instituti toplighan 380 tutup turush we qayta terbiyelesh ornining mewjut sanliq melumatini ishlettüq. Biz bu orunlarni ishlitip, andin kéchisi yorutush, dep atilidighan sün'iy hemrah sanliq melumat sandinining üstige qatlammu-qatlam qoyduq. Bu sanliq melumat sandinining qilidighini éniq körüsh qiyin bolghan nuqtilarning kéchidiki yoruqluqning zichliq derijisi qanchilik ikenlikige qaraydu. Bu sanliq melumat sandini ammigha ochuq bolup, bu sanliq melumatni amérika döletlik okyan we atmosféra ‍idarisi her xil meqsetler üchün yasighan."

Érik robénsonning éytishiche, ular yene bu orunlardiki kéchilik yoruqluqning her ayliq özgirish ehwaligha qarighan. U mundaq dédi: "Bu sanliq melumat sandinining qilidighini ular yer sharidiki her kwadratni yerni ölchep, kéchisi yer yüzidiki yoruqluqning zichliq derijisi waqitning ‍ötüshi bilen qanchilik özgergenlikini belgileydu. Biz buni her ayliq ‍özgirishke qarap qilduq. Bu bizni bérish qiyin bolghan yaki barghili bolmaydighan we yaki biz bérip éniqlash mumkinchiliki bolmighan jaylarni körüsh imkaniyitige ige qildi. Waqitning ötüshige egiship bu jaylarda qandaq ‍özgirishlerning yüz bergenliki toghrisida bizni mikro sewiyediki uchurlar bilen teminlidi."

Randi shirkitining doklatida éytilishiche, bu jeryanda bashqa nurghun eslihelerning yoruqluq derijisi muqim halette turghan, beziliride ‍azayghan. Emma héchqachan burunqi halitige chüshüp qalmighan. Doklatta, bu ehwalning tetqiqatchilargha bu eslihelerning yenila ishlitiliwatqanliqi, emma sighimi azayghan bolushi mumkin, dégen chüshenche bergenliki tekitlen'gen.

Randi shirkitining aliy derijilik siyasiy tetqiqatchisi skot harold randi shirkitining mezkur programmisigha qatnashmighan bolsimu, biraq uningdin xewerdar tetqiqatchilarning biri. Uning körsitishiche, bu uchurlar xitay hökümiti taqiwettuq, dégen nurghun orunlarning taqalmighanliqi, ularning dégenlirining toghra emeslikini körsetken.

Skot harold bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Da'iriler teripidin kespiy maharet yaki ishqa orunlashturush merkezliri, dep atalghan nurghun orunlar taqilip, héchkim qalmidi, déyilgen. Biraq méning xizmetdashlirim kéchilik sün'iy hemrah közitish apparati arqiliq bu orunlarning köp qismida kéchilik chiraghlarning yoruq ikenliki, bu chiraghlarning uzun mezgil yéqiq turushi bu lagérlarda nurghun kishining tutup turuluwatqanliqini körsitip bergen."

Skot haroldning éytishiche, bu lagérdiki kechlik chiragh nuri bilen uning kündüzdiki menzirisi birdeklikke ige ‍iken. Skot harold: "Bu lagérlarning kündüzdiki bir qatar körünüshlirimu ishchilarning ishqa mangghan haliti, xitay türme muhapizetchilirining dawamliq meshghulat élip bériwatqan körünüshi bu lagérlarning dawamliq meshghulat qiliwatqanliqini körsetmekte. Mana bular xitayning bu esliheler taqaldi, dégen sözining toghra emeslikini körsitidu" dédi.

Doklatta éytilishiche, sighimchanliqi azayghan esliheler asasen bixeterliki töwen derijilik "Qayta terbiyelesh" orunliri iken. Lékin sighimchanliqi kéngeytilgen esliheler türmige oxshash bolup, égiz tamliri sim bilen urulghan ‍iken. Doklatta, bu ehwalning belkim 2019 we 2020-yilliridiki özgirishni ipadileydighanliqi, qisqa muddetlik tutup turush we qayta terbiyelesh astidiki Uyghurlarning uzun muddetlik qamaqqa özgertilgenlikini körsitidighanliqi ilgiri sürülgen.

Xitay hökümiti 2019-yili "Qayta terbiyelesh merkezliri" ning taqalghanliqi, "Kursantlar" ning jem'iyetke qaytqanliqini élan qilghanidi. Biraq érik robénsonning éytishiche, xitay hökümiti lagérlarning taqalghanliqi élan qilghan 2019 uning peqet 3 pirsenti taqalghan, qalghan 97 pirsenti dawamliq meshghulat élip bériwatqan ‍iken.

Érik robénson mundaq deydu: "Tashqi dunyaning bu mesilini otturigha qoyup, xitayni shinjangdiki tutqun qilip qayta-terbiyeleshni toxtitishqa chaqirishi we bu jehettiki bésimning küchiyishi bilen xitay buninggha her xil jawablarni bérip, lagérlarni mewjut emes yaki bu orunlarni qayta-terbiyelesh, dédi. Peqet 2019-yili u bu orunlarning taqalghanliqini élan qildi. Biraq bizning sanliq melumatimiz ular lagérlarning taqalghanliqini élan qilghanda bu eslihelerning peqet 3 pirsentining taqalghanliqi bizge melum. Shu waqitning ‍özide 97 pirsent lagérning dawamliq meshghulat élip bériwatqanliqi melum."

Randi shirkitining doklatida éytilishiche, shu waqitta ular tekshürgen 51 lagérning kéchilik chiragh nuri aziyip taqalghandek qilghan bolsimu, biraq tetqiqatchilarning sün'iy hemrah resimlirini sélishturup, bu lagérlarning mutleq köp qismining izchil aktip ikenliki, ‍uning ichidiki peqet 11 lagérning taqalghanliqini muqimlashturghanliqi tekitlen'gen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet