Ақсуда нан ишләпчиқириш санаәт бағчиси қурулуп, навайханилар «җәм қилинған»

Ихтиярий мухбиримиз җәвлан
2020-07-07
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур навайниң тонурға гирдә йеқиватқан көрүнүши. 2009-Йили 14-июл, үрүмчи.
Уйғур навайниң тонурға гирдә йеқиватқан көрүнүши. 2009-Йили 14-июл, үрүмчи.
AP

Хитай уйғур елидә намратларни йөләш, ишсизларни ишқа орунлаштуруш баһанисидә чоң көләмлик санаәт районлирини қуруп, уйғурларниң әнәниви мәдәнийитигә таянған йәккә игилики вә тиҗаритигә зәрбә бәрмәктикән.

Хитайчә «тәңритағ тори» ниң 29-июн бәргән хәвиригә қариғанда, ақсуда қурулған нан ишләпчиқириш санаәт бағчиси рәсмий иш башлиған болуп, саяһәтчиләр у йәрни һәқсиз зиярәт қилалайдикән.

«Ақсу гезити» хитайчә ториниң 29-июн бәргән хәвиридин мәлум болушичә, бу санаәт бағчисиға 150 милйон йүән мәбләғ селинған болуп, омумий қурулуш көлими тәхминән 30 миң квадрат метир келидикән; у йәрдә ақсу шәһиридики навайханилар бир йәргә «җәм қилинған» болуп, җәмий 600 навай ишләйдикән, һәр күни 500 миң нан тәйярлайдикән. Биз бу санаәт бағчисиға телефон қилип бәзи учурларни игилимәкчи болған болсақму қарши тәрәпкә улишалмидуқ.

Игилишимизчә, ақсуда қурулған бу санаәт бағчиси 2018-йил қурулған «үрүмчи нан мәдәнийити санаити бағчиси» дин кейинки иккинчи чоң қурулуш болуп, униңдин башқа йәнә уйғур елиниң башқа җайлиридиму һәр хил көләмдики нан ишләпчиқириш санаәт бағчилириниң қурулғанлиқи, шундақла кәң тәшвиқ қилиниватқанлиқи мәлум. Бу йил 28-июн шинҗаң хәлқ радийо истансиси хитайчә бөлүми санҗида қурулған «йипәк йоли макани нан мәдәнийити санаәт бағчиси» ниң 7-айда рәсмий ишқа кириштүрүлидиғанлиқи һәққидә хәвәр бәргән. Бу бағчиниң мәсули қурулуш вә безәкчиликини тамамлап, ишләпчиқириш муһитини яхшилап, нан мәдәнийитини раваҗландуруп, саяһәтчиликни тәрәққий қилдуридиғанлиқини ейтқан.

Йәнә хитайчә «шинҗаң хәвәрлири тори» да бу йил 23-июн оттура асиядики бәш дөләткә експорт қилинидиған нанларниң тунҗи болуп қорғас чегра еғизидин чиққанлиқи хәвәр қилинған. Хәвәрдә оттура асиядики бәш дөләтниң шинҗаң билән мәдәнийәт вә турмуш адити җәһәттә йеқинлиқи, хитайниң нан мәһсулатлири арқилиқ бу дөләтләрниң базирини ечиштики қәтий ишәнчи көрситилгән.

«Хитай хәвәрлири» ториниң 6-июл бәргән бир хәвиридә, қәшқәрдики алтинчи әвлад шинҗаңлиқ навайниң гирдилириниң торда базар тепип, күнигә 8000 данә сетилидиғанлиқи, униң навайханисиниң саяһәт нуқтисиға айланғанлиқи тәшвиқ қилинған.

«Шинҗаң гезити» ниң 6-июл тарқатқан хәвиригә қариғанда, уйғур аптоном райониниң рәиси шөһрәт закир үрүмчи нан мәдәнийити санаәт бағчисини көздин кәчүргән болуп, нан чиқириш кәспини көләмләштүрүш, кәсипләштүрүш, базарлаштуруш һәққидә йолйоруқ бәргән.

Юқириқидәк хәвәрләр вә тәшвиқатларниң һечқайсисида нан мәдәнийитиниң уйғурларға аит икәнлики һәққидә һечнемә дейилмигән, бәлки һәммиси «шинҗаңлиқ» дегән омумий намға тәвә қиливетилгән. «Тәңритағ тори» дики хәвәрдә бир хитай саяһәтчиниң мухбирға: «таңзуңза байримида мән балилиримни елип берип бу йәрни (ақсу нан ишләпчиқириш саяһәт бағчисини) зиярәт қилдим, асаслиқи уни әнәниви йемәкликлиримиздин нанниң пишурулуш җәрянини көрүп көзини ачсун, әнәниви шинҗаң йемәкликлиримизни көпрәк биливалсун дедим, кетәшимдә өйдикиләргиму азрақ еливатимән» дегәнлики тилға елинған болуп, «нан қандақ болуп мома йәйдиған бу хитайларниң әнәниви йемәклики болуп қалди?» дегән соални туғдуриду.

Австралийәдики мустәқил тәтқиқатчи, доктор мәмтимин әла бу һәқтә зияритимизни қобул қилип, хитайларниң бу қилмишиниң мәдәнийәт җәһәттики игиливелиш һәрикити икәнликини оттуриға қойди. Униң қаришичә, мустәмликичи хитайниң уйғур нан мәдәнийитини өзиниң қиливелишқа урунуши мәдәнийәт қирғинчилиқиниң бир қисми һесаблинидикән.

Мәмтимин әла йәнә бу хил мәдәнийәт қирғинчилиқини хитайларниң уйғурларни өз мәдәнийитидики муһим нәрсиләрдин мәһрум қилиш, уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүштәк қабаһәтлик муһит ичидә уларниң һүнәр-сәнәт, мәдәнийәт байлиқини бималал оғрилаш, андин уларни һәм һүнәр һәм күч чиқиридиған қул ишчи қиливетиш дегән үч нуқтидин чүшәндүрди.

Көзәткүчиләрниң қаришичә, хитайларниң уйғурларниң әнәниви мәдәнийитигә аит болған навайлиқниму өзиниң қиливелиши, қол һүниригә хас сәнәтни «қелиплаштуруш» қа, от билән тавлинидиған тонурни ток билән иссийдиған тонурға өзгәртип, ишләпчиқиришни «бир хиллаштуруш» қа урунуши, навайханиларни завутлаштуруш баһанисидә навайларни йиғивелип бирла хоҗайинға ишләйдиған мәдикарларға айландуруп қоюши хитайниң уйғурларниң һеч нәрсини өзигә қалдурмаслиқ, уларни пәқәт хитай үчүн ишләйдиған қул қиливетиш қара нийитини ашкарилап бериду.

Хитайниң уйғур елидә кәң-көләмдә елип бериватқан қилмишлири ичидә мәдәнийәт қирғинчилиқиму еғир болуп, тәтқиқатчи адриян буни «юмшақ қирғинчилиқ» дәп атиған, униң билдүрүшичә, хитай уйғур елини нуқтилиқ ишләпчиқириш базисиға айландуруш үчүн, лагердики яки лагер сиртидики уйғурларни завут вә санаәт районлириға йиғип, уларниң күчидин пайдилиниватқан болуп, буниңдин мәқсәт уларни толуқ контрол қилиш һәм күчидин пайдилиниш икән.

Доктор әркин сидиқ өзиниң бу хәвәрни аңлиғандин кейинки тәсиратини баян қилип, хитайниң бу қилмишиниң уйғурларға йүргүзүватқан суйиқәстлик пиланиниң бир қисми икәнликини оттуриға қойди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт