Қайша ақан: биз бир район яки шәһәрдә немә болуватқанлиқини билмәйттуқ

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2020-11-19
Share
qaysha-aqan.jpg Лагериға қамилиш хәвпидин өзини қачуруп қазақистанға келип, панаһлиқ алған қазақ қизи қайша ақан. (Вақти вә орни ениқ әмәс)
BITTER WINTER

Йеқинда хитайниң уйғур районида йүргүзүватқан бастуруш сиясәтлиридин һәмдә йиғивелиш лагериға қамилиш хәвпидин өзини қачурған қазақ қизи қайша ақан қазақистанға чиқип, вақитлиқ сиясий панаһлиқ алғаниди. Уйғур елиниң шиху шәһиридә туғулған, андин ата-аниси билән тоққузтара райониға көчүп берип, кейинрәк шәхсий сода билән шуғулланған қайша ақан һазир аилиси билән алмута шәһиридә иҗаригә өй яллап яшайду.

Өткән аңлитишлиримизда қайша ақан уйғур елидә өзиниң бешидин өткүзгән әслимилирини баян қилғаниди. Биз уни зиярәт қилип, әнә шу әслимилириниң давамини оттуриға қоюшни илтимас қилғанидуқ.

Қайша ақан 2018-йилниң әтияз пәслидә сақчиларниң өзиниң кәйнигә чүшүшкә башлиғанлиқини, адәмләрниң көпинчә телефон учури сәвәбидин қамилип кәткәнликини оттуриға қоюп, мундақ деди: "кочида тутувалиду-дә, янфонни сорайду. Бу дегән сизниң өз пулиңизға сетивалған шәхсий мүлкиңиз әмәсму. Униң үчүн рухсәт сорайдиған адәмму йоқ. Уларниң ичидә оқуғанму бар, оқумиғанму бар, өзимизниң қазиқиму, уйғурму бар. Уларниңму меңисини ююп ташлиған. Қолиңиздики телефонни юлувелип, тәкшүртүп, 2010-2012-йиллардики учурларни тепивалиду. 'сән җүмә қобул болсун дәпсән‹дәйду. Шу вақитларда телефон арқилиқ әрәбистандики бир кичиккинә қизниң дуа қилип олтурған вә униң астида қуран сүрилири йезилған рәсимни көплигән адәмләр бир-биригә йоллиғаниди. Телефонида әнә шу чиққан адәмләрниң көпи сотлинип кәтти. Мәсилән, сиз өз телефониңизда униң йоқ икәнликини билип турсиңизму, һәтта телефонни нәччә қетим тәкшүрүп, ундақ нәрсиниң йоқ икәнликигә көзиңиз йетип турсиму, сақчилар тәкшүргәндә у чиқип қалатти. Шу вақитта кишиләр бу телефонни тәкшүрүш үчүн улар компютерға четип, уни өзлири әвәтиду дегәниди. Шуниң билән сизгә көрсәткәндә, сиз һәтта өзиңизни ақлиялмай қалисиз".

Қайша ақанниң ейтишичә, 2018-йили 4-майда чүшлүки саәт 1дә өзиниң сорақ қилиш үчүн сақчиханиға елип берилғанлиқини, униң алдидиму икки қетим үч саәттин бәш саәткичә сораққа тартилғанлиқини билдүрди.

"шу вақиттиму сениң телефониңда шундақ нәрсә бар икән деди. Бирақ мән намаз оқумайттим. Алла кәчүрсун мени. У вақитта мән растла намаз оқумайттим. Әмдики әһвалим болса, ағрипла қалмисам, роза тутимән. Җүмә күни әһвалимиз яр бәрсә, йәттә чәлпикимизни пишуруп, өлгән дадимизға, уруқ-туғқанларға атап билидиған дуалиримизни қилаттуқ. Бар гунаһимиз шу болуш керәк. Мени 4-майда сораққа тартқанда әнә шундақ учур әвәттиң дегән әйиб қойди. Шу вақитта мени башқа сәвәб билән чақирғаниди. У чағда мән еғир йүк көтүримән дәп ағрип қелип, туралмай қалдим. Кесәлханида он күнчә йетип, яхши болалмай, йәнә башқисиға йөткилип йүрүп, бир айчә яттим. Мени шу вақитта нопус мәсилиси билән сөзлишимиз дәп чақиртқан иди".

Қайша ақан өзиниң телефон арқилиқ һеч кимгә һеч қандақ бир учур әвәтмигәнликидә қәтий турувалсиму, сақчилар өзлириниң илгирики сөзидин йенип, уни санҗи шәһиридә бир тәшкилат билән алақиси бар икәнликидә гуман қилишқа башлиғаникән. Лекин қайша ақан һеч қачан санҗида болмиғанлиқини, һәтта у йәрдә уруқ-туғқанлириниңму, савақдашлириниңму йоқ икәнликини дәлилләшкә тиришқаникән.

У йәнә мундақ деди: "улар у йәрдә дәлил көрситәлмәй қалди. Мубада санҗида бир тәшкилатқа киргән болсам, дәлилләп бериңлар дедим. Шуниң билән тема йәнә өзгәрди. Дәсләптә нопус тоғрилиқ сөз болди. Иккинчиси, қуран тоғрилиқ болди. Бу темиму болмиди. Үчинчиси, санҗи вәқәси болди. Төтинчиси, қазақлар ‹ве чат' дегән торда ‹тоқал' дегән бир топ қурғаникән. Сән шуниңға кирипсән деди. Мән кирсәм киргәндимән. Әгәр у йәрдә мән дөләт сияситигә, қанунлириға қарши сөз қилған болсам, шуни дәлилләп бериңлар дәп турувалдим. Шу чағда улар, сән яхши ойланғин, сени шуниңға ким киргүзди, дәп турувалди. Шу вақитта мән бириниң исмини шәртлик һалда ейтишим керәк болғаникән. Кейин билсәм, мән өзүмнила әмәс, өзүм билән қошуп йәнә бирини сөрәп елип кетишим керәккән".

Қайша ақан сақчиларниң униң кийимини салдуруп, өзини хорлиғанлиқини, һәтта таяқ билән урғанлиқини ейтип, уларниң үстидин тегишлик җайға әрз қилидиғанлиқини билдүргән.

"сән бизгә қанунни өгәтмәй қой. Сән он йилдин буян қазақистанға берип-келип, қазақистанниң шараитиға өгинип кетипсән, деди. Мән болсам, қазақистан қошна әл. Униң үстигә хитайниң сияситидә ‹бир бәлвағ, бир йол', очуқ сиясәт бар. Тәрәққий етиңлар, пул тепиңлар, мәдәнийәтлик өмүргә йетиңлар дәп алдиға қойған сиясити бар дедим. Улар болса, қазақистан 26 террорлуқ мәмликәтләр сепидә бар. Сән әнә шу террорлуқ мәмликәткә берип йүрисән. Сән у йәрдә кимләр билән арилишисән? сән үрүмчидики 2009-йил 5-июл вәқәси һәққидә кимләргә ейттиң? дәп йәнә сориди. Мән ундақ вәқәгә қатнишидиғанға вақтимму болмиди. Мениң сиясәт билән карим йоқ. Мән өз тирикчиликим билән бәнд болдум, пул тапсамла болди, дәп җаваб бәрдим".

Қайша ақанниң ейтишичә, сақчилар шундақла қазақистанда мәсчиткә барған яки бармиғанлиқини, барған болса, йәнә кимләрниң барғанлиқини ейтип беришни тәләп қилғаникән. У шундақла сақчиларниң қазақистандики мусулман аялларниң ғуруриға тегидиған гәпләрни қилип, һәтта хитай бесимидин қазақистанға қечип чиққанларниң һәммисиниң террорлуқ тәшкилатлар билән бағлиниши бар дәп һақарәтлигәнликини илгири сүрди.

Қайша ақан өзи турған бортала районида аммиви тутушларниң әвҗ елип, миңлиған гунаһсиз адәмниң йиғивелиш лагерлириға қамалғанлиқини аңлап, көргәнликини оттуриға қоюп, йәнә мундақ деди: "бизниң илгирики йәр өйимизниң алдида мәктәп болған. Бу аз дегәндә үч миң бала оқуйдиған мәктәп иди. Униңға хитай әмәс болған қазақ, уйғур, қирғиз, өзбек, һәтта туңганларниму қамиди. Шу мәктәп пүтүнләй ‹сиясий өгиниш лагери'ға өзгәртилди. Мәсилән, биздә бир синипта 40 тин 50 кечә бала оқуйтти. Мән 9-синипта оқуғанда биздә 60 бала болған. У бөлмиләрдә һеч нәрсә йоқ иди. Аңлисам астиға бир паласларни ташлап қойидикән, башта шуларда 50тин, 60тин адәм ятқан. Әнә шу бир мәктәп-лагерда 3000 адәм ятқан болса, бир районниң ичидә қанчиму лагер бар десиңизчу. Тоққузтара районниң өзидила йәттә йеза бар. Биз бир район яки шәһәрдә немә болуватқанлиқини билмәйттуқ. Бу тоғрилиқ йезишму, ейтишму мумкин әмәсти. язсаң, ейтсаң, сотлинисән".

Игилишимизчә, қайша ақан хитай даирилири тәрипидин көрситилгән бесим сәвәбидин 2018-йили май ейида "қорғас" таможниси арқилиқ қазақистан чеграсини қанунсиз бузуп өтүшкә мәҗбур болғаникән. Алмута вилайитиниң яркәнт шәһиридә өткән сотта униң делоси қарилип, алтә айлиқ муддәткә шәртлик һалда әркинликидин айриш җазаси берилгәниди. Йеқинда униңға бир йиллиқ панаһлиқ һоқуқи берилди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт