Qaysha aqan: biz bir rayon yaki sheherde néme boluwatqanliqini bilmeyttuq

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-11-19
Share
qaysha-aqan.jpg Lagérigha qamilish xewpidin özini qachurup qazaqistan'gha kélip, panahliq alghan qazaq qizi qaysha aqan. (Waqti we orni éniq emes)
BITTER WINTER

Yéqinda xitayning Uyghur rayonida yürgüzüwatqan basturush siyasetliridin hemde yighiwélish lagérigha qamilish xewpidin özini qachurghan qazaq qizi qaysha aqan qazaqistan'gha chiqip, waqitliq siyasiy panahliq alghanidi. Uyghur élining shixu shehiride tughulghan, andin ata-anisi bilen toqquztara rayonigha köchüp bérip, kéyinrek shexsiy soda bilen shughullan'ghan qaysha aqan hazir a'ilisi bilen almuta shehiride ijarige öy yallap yashaydu.

Ötken anglitishlirimizda qaysha aqan Uyghur élide özining béshidin ötküzgen eslimilirini bayan qilghanidi. Biz uni ziyaret qilip, ene shu eslimilirining dawamini otturigha qoyushni iltimas qilghaniduq.

Qaysha aqan 2018-yilning etiyaz peslide saqchilarning özining keynige chüshüshke bashlighanliqini, ademlerning köpinche téléfon uchuri sewebidin qamilip ketkenlikini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Kochida tutuwalidu-de, yanfonni soraydu. Bu dégen sizning öz pulingizgha sétiwalghan shexsiy mülkingiz emesmu. Uning üchün ruxset soraydighan ademmu yoq. Ularning ichide oqughanmu bar, oqumighanmu bar, özimizning qaziqimu, Uyghurmu bar. Ularningmu méngisini yuyup tashlighan. Qolingizdiki téléfonni yuluwélip, tekshürtüp, 2010-2012-yillardiki uchurlarni tépiwalidu. 'sen jüme qobul bolsun depsen'deydu. Shu waqitlarda téléfon arqiliq erebistandiki bir kichikkine qizning du'a qilip olturghan we uning astida qur'an süriliri yézilghan resimni köpligen ademler bir-birige yollighanidi. Téléfonida ene shu chiqqan ademlerning köpi sotlinip ketti. Mesilen, siz öz téléfoningizda uning yoq ikenlikini bilip tursingizmu, hetta téléfonni nechche qétim tekshürüp, undaq nersining yoq ikenlikige közingiz yétip tursimu, saqchilar tekshürgende u chiqip qalatti. Shu waqitta kishiler bu téléfonni tekshürüsh üchün ular kompyutérgha chétip, uni özliri ewetidu dégenidi. Shuning bilen sizge körsetkende, siz hetta özingizni aqliyalmay qalisiz".

Qaysha aqanning éytishiche, 2018-yili 4-mayda chüshlüki sa'et 1de özining soraq qilish üchün saqchixanigha élip bérilghanliqini, uning aldidimu ikki qétim üch sa'ettin besh sa'etkiche soraqqa tartilghanliqini bildürdi.

"Shu waqittimu séning téléfoningda shundaq nerse bar iken dédi. Biraq men namaz oqumayttim. Alla kechürsun méni. U waqitta men rastla namaz oqumayttim. Emdiki ehwalim bolsa, aghripla qalmisam, roza tutimen. Jüme küni ehwalimiz yar berse, yette chelpikimizni pishurup, ölgen dadimizgha, uruq-tughqanlargha atap bilidighan du'alirimizni qilattuq. Bar gunahimiz shu bolush kérek. Méni 4-mayda soraqqa tartqanda ene shundaq uchur ewetting dégen eyib qoydi. Shu waqitta méni bashqa seweb bilen chaqirghanidi. U chaghda men éghir yük kötürimen dep aghrip qélip, turalmay qaldim. Késelxanida on künche yétip, yaxshi bolalmay, yene bashqisigha yötkilip yürüp, bir ayche yattim. Méni shu waqitta nopus mesilisi bilen sözlishimiz dep chaqirtqan idi".

Qaysha aqan özining téléfon arqiliq héch kimge héch qandaq bir uchur ewetmigenlikide qet'iy turuwalsimu, saqchilar özlirining ilgiriki sözidin yénip, uni sanji shehiride bir teshkilat bilen alaqisi bar ikenlikide guman qilishqa bashlighaniken. Lékin qaysha aqan héch qachan sanjida bolmighanliqini, hetta u yerde uruq-tughqanliriningmu, sawaqdashliriningmu yoq ikenlikini delilleshke tirishqaniken.

U yene mundaq dédi: "Ular u yerde delil körsitelmey qaldi. Mubada sanjida bir teshkilatqa kirgen bolsam, delillep béringlar dédim. Shuning bilen téma yene özgerdi. Deslepte nopus toghriliq söz boldi. Ikkinchisi, qur'an toghriliq boldi. Bu témimu bolmidi. Üchinchisi, sanji weqesi boldi. Tötinchisi, qazaqlar 'wé chat' dégen torda 'toqal' dégen bir top qurghaniken. Sen shuninggha kiripsen dédi. Men kirsem kirgendimen. Eger u yerde men dölet siyasitige, qanunlirigha qarshi söz qilghan bolsam, shuni delillep béringlar dep turuwaldim. Shu chaghda ular, sen yaxshi oylan'ghin, séni shuninggha kim kirgüzdi, dep turuwaldi. Shu waqitta men birining ismini shertlik halda éytishim kérek bolghaniken. Kéyin bilsem, men özümnila emes, özüm bilen qoshup yene birini sörep élip kétishim kérekken".

Qaysha aqan saqchilarning uning kiyimini saldurup, özini xorlighanliqini, hetta tayaq bilen urghanliqini éytip, ularning üstidin tégishlik jaygha erz qilidighanliqini bildürgen.

"Sen bizge qanunni ögetmey qoy. Sen on yildin buyan qazaqistan'gha bérip-kélip, qazaqistanning shara'itigha öginip kétipsen, dédi. Men bolsam, qazaqistan qoshna el. Uning üstige xitayning siyasitide 'bir belwagh, bir yol', ochuq siyaset bar. Tereqqiy étinglar, pul tépinglar, medeniyetlik ömürge yétinglar dep aldigha qoyghan siyasiti bar dédim. Ular bolsa, qazaqistan 26 térrorluq memliketler sépide bar. Sen ene shu térrorluq memliketke bérip yürisen. Sen u yerde kimler bilen arilishisen? sen ürümchidiki 2009-yil 5-iyul weqesi heqqide kimlerge éytting? dep yene soridi. Men undaq weqege qatnishidighan'gha waqtimmu bolmidi. Méning siyaset bilen karim yoq. Men öz tirikchilikim bilen bend boldum, pul tapsamla boldi, dep jawab berdim".

Qaysha aqanning éytishiche, saqchilar shundaqla qazaqistanda meschitke barghan yaki barmighanliqini, barghan bolsa, yene kimlerning barghanliqini éytip bérishni telep qilghaniken. U shundaqla saqchilarning qazaqistandiki musulman ayallarning ghururigha tégidighan geplerni qilip, hetta xitay bésimidin qazaqistan'gha qéchip chiqqanlarning hemmisining térrorluq teshkilatlar bilen baghlinishi bar dep haqaretligenlikini ilgiri sürdi.

Qaysha aqan özi turghan bortala rayonida ammiwi tutushlarning ewj élip, minglighan gunahsiz ademning yighiwélish lagérlirigha qamalghanliqini anglap, körgenlikini otturigha qoyup, yene mundaq dédi: "Bizning ilgiriki yer öyimizning aldida mektep bolghan. Bu az dégende üch ming bala oquydighan mektep idi. Uninggha xitay emes bolghan qazaq, Uyghur, qirghiz, özbék, hetta tungganlarnimu qamidi. Shu mektep pütünley 'siyasiy öginish lagéri'gha özgertildi. Mesilen, bizde bir sinipta 40 tin 50 kéche bala oquytti. Men 9-sinipta oqughanda bizde 60 bala bolghan. U bölmilerde héch nerse yoq idi. Anglisam astigha bir palaslarni tashlap qoyidiken, bashta shularda 50tin, 60tin adem yatqan. Ene shu bir mektep-lagérda 3000 adem yatqan bolsa, bir rayonning ichide qanchimu lagér bar désingizchu. Toqquztara rayonning özidila yette yéza bar. Biz bir rayon yaki sheherde néme boluwatqanliqini bilmeyttuq. Bu toghriliq yézishmu, éytishmu mumkin emesti. Yazsang, éytsang, sotlinisen".

Igilishimizche, qaysha aqan xitay da'iriliri teripidin körsitilgen bésim sewebidin 2018-yili may éyida "Qorghas" tamozhnisi arqiliq qazaqistan chégrasini qanunsiz buzup ötüshke mejbur bolghaniken. Almuta wilayitining yarkent shehiride ötken sotta uning délosi qarilip, alte ayliq muddetke shertlik halda erkinlikidin ayrish jazasi bérilgenidi. Yéqinda uninggha bir yilliq panahliq hoquqi bérildi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet