Xitayning turpan türmisi heqqide bir saxta höjjetlik filim ishlewatqanliqi ashkarilandi

Washin'gtondin muxbirimiz shöhret hoshur teyyarlidi
2024.06.12
Tutqundiki pénsiyonér niyaz nasirning lagérdin jesiti chiqqan Watikan shehirining ikki hessisi bilen teng, 10,000 jinayetchi sighidighan ürümchi 3-türmisining aldi körünüshi. 2021-Yili 23-aprél.
AP

2017‏-Yildin kéyin Uyghur élidiki türmilerning ornini “Dölet mexpiyetliki” süpitide sir tutuwatqan xitay da'irilirining yéqindin buyan turpan türmisi heqqide bir höjjetlik filim ishlewatqanliqi, bu filimda türmining ichini “Bext-sa'adet baghchisi” qilip teswirlewatqanliqi ashkarilandi. Turpan türmiside bir mezgil yatqan bir sabiq mehbus, türme qurulushi we tüzümlirining u yerdiki qiyin-qistaq we azab oqubetni perdazlashqa uyghun shekilde layihelen'genlikini ilgiri sürdi.

Uyghur élidiki bir türme bashqurush xadimining ashkarilishiche, yéqinda shinjang téléwiziye istansisi turpan daxiyen türmiside teshwiqatni meqset qilghan bir höjjetlik filim ishligen. Bu filimda türme xadimlirining mehbuslargha türme sirtidiki omumiy weziyetning intayin yaxshi ikenlikini tepsiliy chüshendürüwatqan körünüshi, mehbuslarning naxsha-muzika orundawatqan “Köngüllük hayati”, shundaqla türme xadimlirining mehbuslar bilen bilen hemdastixan bolup olturghan körünüshliri orun alghan.

Uyghur élide ilgiri 10 yil jaza ötigen we nöwette chet elde yashawatqan bir sabiq mehbus, turpan türmisining tüzümi we qurulushi heqqidiki melumatlirini biz bilen ortaqlashti. Uning déyishiche, bu türmide 10-20 yil arisida muddetlik késilgen siyasiy mehbuslar jaza öteydiken.

Xitayning bu teshwiqat filimida rol alghan mezkur türme xadimining déyishiche, u ene shu filimgha élin'ghan küni 13‏-etrettiki 100 nechche mehbus bilen birlikte ghizalan'ghan. Ghizadin kéyin mehbuslar naxsha éytiship ussulgha chüshken.

Sabiq mehbus türmilerde yol qoyulidighan naxshilarning köngül izhari emes, peqet töwename mezmunida ikenliki, bu naxshilarda partiye we hökümetke medhiyeler oqulidighanliqini tilgha aldi. Türme xadimining déyishiche, turpan türmiside kutupxana we uningda her xil mezmundiki edebiyat-sen'et eserliri mewjut iken. Emma sabiq mehbusning déyishiche, kutupxanilar mewjut bolsimu, uningdiki kitablarning köpinchisi xitayche we siyasiy-qanun mezmunidiki kitablar iken.

Yene melum bolushiche, teyyarliniwatqan emma téxi élan qilinmighan mezkur höjjetlik filimda, türme qorusidiki tenterbiye meydani we mehbuslarning top oynawatqan körünüshliri bar bolup, sabiq mehbus, bu meydanning cheklik waqitlarda cheklik kishiler teripidin paydilinidighanliqi, mutleq köp sandiki mehbuslarning bu tenterbiye esliheliridin paydilan'ghudek waqti, majali we keypiyatining yoqluqini otturigha qoydi.

Ilgiri Uyghur élini ziyaret qilghan amérikaning CNN we en'gliyening BBC muxbirliri türme we lagérni ziyaret qilmaqchi bolghanda, bezide saqchilar, bezide paylaqchilar teripidin tosqunluqqa uchrap, türme we lagér etrapidin yiraqlashturulghan idi.

Ötken yili ziyaritimizni qobul qilghan maralbéshi nahiyesidiki bir saqchi xadimi türme orunlirining “Dölet mexpiyetliki” ge yatidighanliqini ashkarilighan idi.

Bir heweskar tetqiqatchi süpitide türme weziyitini közitip kéliwatqan yuqiriqi sabiq mehbus, xitay da'irilirining yéqinqi yillardiki xelq'ara jama'et pikrining bésimi bilen türmiler heqqide xelq'ara jem'iyetke belgilik melumat bérishke mejbur bolghanliqi, uning üstige türmilerning qurulush we tüzümlirining shekil jehettin xelq'ara qanundiki ölchemlerge uyghun halette hazirlan'ghanliqi, emma türme meshghulatining mehbuslarni rohiy we jismaniy jehettin xoritishni tüp meqset qilghanliqini ilgiri sürdi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.