Уйғур елидики юқум қамалиниң бикар қилинмаслиқи күчлүк наразилиқ қозғимақта

Мухбиримиз ирадә
2020-08-26
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Уйғур диярида даириләр елип бериватқан вирустин мудапиәлиниш тәшвиқатидин көрүнүш. 2020-Йили январ.
Уйғур диярида даириләр елип бериватқан вирустин мудапиәлиниш тәшвиқатидин көрүнүш. 2020-Йили январ.
Social Media

Хитай һөкүмити уйғур елидә таҗсиман вирус билән йеңидин юқумланғучилар көрүлмигәнликини, вирус юқуминиң контрол астиға елинғанлиқини илгири сүрүватқан болсиму, бирақ һазирғичә аһалиләргә қаратқан дәриҗидин ташқири тәдбирлирини вә қамални әмәлдин қалдурмиди. Бу әһвал чәтәлләрдики көзәткүчиләрниң диққитини қозғапла қалмай, бәлки уйғур елидики аһалиләр арисидиму наразилиқ қозғиған.

Хитай даирилири бу йил 7-айниң оттурилирида корона вируси юқуминиң районда қайта пәйда болуши билән үрүмчини «уруш һалити» бойичә қамал елан қилип, аһалиләрниң талаға чиқишини чәклигәниди. Қамал җәрянида аһалиләргә һәрхил намәлум дориларниң берилгәнлики, карантинға елинған кишиләрниң интайин начар шараитларда аз дегәндә 14 күн турушқа мәҗбур болғанлиқи вә сиртқа чиққан уйғурларни қолиға койза селиш, сазайи қилиштәк усуллар билән җазалиғанлиқи ашкариланған. Бирақ, хитай даирилири уда бир һәптә йеңи юқум әһвали байқалмиғанлиқини илгири сүрүп турупму, қамални бошатмиғандин кейин хитайдики вейбо қатарлиқ иҗтимаий таратқуларда нурғунлиған шикайәт йолланмилири пәйда болған. Хитай һөкүмити болса бу йолланмиларниму өчүрүп меңиватқан болуп, вейбо торида хитайчә «шинҗаң» дегән сөзгә мунасивәтлик йолланмиларни издәш маторидин чиқмайдиған қиливәткән. Лекин тор қолланғучилири бейҗиң, шаңхәй, гуаңҗу қатарлиқ җайлардики йәрлик микроблог мунбәрлиридә шикайәтлирини давамлаштурған.

Дуня уйғур қурултийиниң баянатчиси дилшат ришит болса хитайдики торларда шикайәт қиливатқанларниң хитайлар икәнликини, уйғурларниң болса тор бәтләрдә шикайәт инкаслирини елан қилишқиму җүрәт қилалмайдиғанлиқини билдүрди.

Мәлум болушичә, торға йолланған йолланмиларда асаслиқ уйғур елидә юқум түгигән туруқлуқ, қамалниң һелиһәм аяқлашмиғанлиқи, ишикләр печәтләнгәндин кейин хәлқ турмушиға зор қийинчилиқ елип кәлгәнлики, ундин башқа деһқан, көктат-мевә сатқучиларниң мәһсулатлири зайә болуп еғир зиян тартқанлиқидәк вәқәләр тоғрисида нурғун муназириләр болған. Йеқинда вейбоға йолланған шундақ йолланмиларниң биридә «бүгүн 22-чесла болуп кәтти, немишқа қамални һазирғичә аяқлаштурмайду. Бизниң вейбоға йоллиған шикайәтлиримизгә немишқа җаваб берилмәйду. Немишқа бу йолланмилар вейбодики қизиқ темилар арисида көрүнмәйду, уни издәп тапқили болмайду?. Немишқа бу йолланмилар өчүрүветилиду. Мениң әмди қамалға чидиғучиликим қалмиди, йәнә силәргә маслишип шинҗаңниң қанчилик гүзәлликини аңлатқучиликим қалмиди» дейилгән.

Уйғур елидә юқумни тезгинләштики инсаний болмиған васитиләр вә қамалниң аяқлашмаслиқидәк әһваллар чәтәлләрдики ахбаратларниңму диққитини қозғиди. 25-Авғуст күни ню-йорк вақти гезити, әнглийә муһапизәтчи гезити қатарлиқлардиму мушу һәқтә хәвәр мақалилири елан қилинди. Ню-йорк вақти гезити хәвиридә «4 милйон адәмгә берип тақашқан бу қетимлиқ қамалниң районда йүз бериватқан кишилик һоқуқ дәпсәндичилики һәққидики әндишиләрни йәниму күчәйткәнликини» билдүрди. Хитайдики иҗтимаий таратқуларда уйғур елидики аһалиләрниң койза билән төмүрләргә кишәнлиниши, юқумға пайдиси бар йоқлуқи ениқ болмисиму, хитай әнәниви тебабәт дорилирини ичишкә мәҗбурлиниши ню-йорк вақти гезитиниң диққитини қозғиған болуп, улар йәнә бир вейбо қолланғучисиниң бу һәқтә: «бу түрмиму яки қәпәсму? бу юқумниң алдини елишму яки бастурушму?» дейиш арқилиқ райондики қамалдин шикайәт қилғанлиқини баян қилған.

«Ню-йорк вақти» гезити хәвиридә: «йеқинқи күнләрдә қамалға болған ғәзәпниң күчийишигә әгишип, хитайниң башқа җайлиридики аһалиләрму һөкүмәтни тәнқид қилишқа қошулди, даириләр тездин һәрикәткә келип, шинҗаң һәққидики тор язмилирини тәкшүрүп чәклимә қойди» дәп язған.

«Муһапизәтчи» гезитиму өз хәвиридә хитайдики «Douban» намлиқ муназирә тор бетидиму мушу һәқтики муназиләрниң чәкләнгәнликини, мәлум бир йолланмида йәнә уйғур елидики аһалиләрниң юқум вә қамалға аит шикайәт характерлик материялларни торға йоллап, дүшмән күчләргә пурсәт яритип бәрмәсликкә агаһландурулғанлиқи баян қилинған. Бирақ муһапизәтчи гезитиниң билдүрүшичә, бундақ агаһландурушларму аһалиләрни шикайәттин тохтитип қалалмиған. Мәлум бир тор қолланғучиси вейбода «ишлар мәлум нуқтиға йәткәндә, авамниң авазини басқили болмайду. Әгәр у бир җайда тосулуп қалса, у йәнә башқа орунға йөткилиду. У йәрдиму тосулуп қалса йәнә йеңи йоллар тепилиду. Коллектипниң хатирисини өчүргили болмайду» дәп язған болуп, кейин бу язмиму өчүрүветилгән икән.

Уйғур елидики аһалиләрниң наразилиқиға қаримай, хитай даирилири йәнила өз тәдбирлирини қоғдиған. Ню-йорк вақти гезити үрүмчидики бир аһалиләр райониниң башлиқи лю хәйҗяңни зиярәт қилғинида у «аһалиләр һөкүмәтниң тәдбирлиридин рази. Улар интайин хушал» дегән. У қамалниң қачан аяғлишидиғанлиқи һәққидики соалға болса «бу бизниң омумий пиланимиз вә мутәхәссисләрниң пикригә асаслиниду, һазир биз қамалниң қачан аяғлишидиғанлиқини билмәймиз» дәп җаваб бәргән.

Йеқинда хитайниң бейҗиң, шаңхәй қатарлиқ шәһәрлиридиму юқум қайта көрүлгән болсиму, бирақ даириләр пәқәт шәһәрниң бир қисим районлирини қисқа муддәт қамал қилиш арқилиқла юқумни тизгинлигән. Дуня уйғур қурултийи баянатчиси дилшат ришит әгәр хитай һөкүмити уйғур елидики юқумланғучиларға аит елан қиливатқан рәқәм раст болса у һалда хитай қамални дәрһал аяғлаштуруши керәк, дәп тәкитлиди.

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири тәтқиқатчиси ваң ячю «ню-йорк вақти» гезитигә қилған сөзидә «һөкүмәтниң шинҗаңдики юқумни контрол қилиш үчүн қолланған бәзи тәдбирлири «зөрүр болмиған, мәҗбурий, инсанийлиқтин чиққан шундақла илмий дәлил-испатларни асас қилмиған» дәп көрсәткән. У йәнә «хитай даирилиригә таҗсиман вирусниң тарқилишини контрол қилиш әң муһим сиясий вәзипә болуп қалди. Шуңа уни әмәлгә ашуруш үчүн, кишилик һоқуқни, кишилик иззәт-һөрмәтни техиму күлкилики кишиләрниң саламәтликини халиғанчә қурбан қиливатиду» дегән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт