Анализчилар: “уйғур сот коллегийәси хитайниң җинайитини тартип чиқип, уни хәлқи аләмгә рәсва қилишни давам қилиду”

Мухбиримиз җәвлан
2021.06.19
Хитай даирилири бейҗиңда ахбарат йиғини ечип, әнгилийәдики “уйғур сот коллегийәси” гә һуҗум қилған Әнглийәниң лондон шәһиридә даңлиқ кишилик һоқуқ адвокати җеффери найис башчилиқида қурулған “уйғур сот коллегийәси”
Uyghur Tribunal

Әнглийәниң пайтәхти лондонда 4-июндин 7-июнғичә ечилған “уйғур сот коллегийәсиниң гуваһлиқ йиғини” мувәппәқийәтлик аяғлашқандин кейин бәзи таратқуларда бу һәқтә сиясий мулаһизиләр елан қилинған.

Йеқинда әнглийәдә чиқидиған “көзәтчи” журнилида “хитай чоқум уйғур сот коллегийәсидин әндишә қилиши керәк” намлиқ бир мақалә елан қилинған болуп, уйғур сот коллегийәсиниң тәшкили қурулмиси, орни, роли вә хитайни әндишигә салидиған сиясий амиллар әтраплиқ йорутуп берилгән.

Мақалиниң бешида аптор уйғур сот коллегийәсиниң әһвали һәққидә мундақ дегән: “бир аңлашқа һөкүмәт оргинидәк туюлидиған уйғур сот коллегийәси һәққидә чиққан хәвәрләр шинҗаңдики уйғурлар учриған вәһшийлик, қийин-қистақ вә хорлуқларни аңлатти. Әмма бу қандақ сот, униң орни немә? буниң җаваби бәлким көпчиликни һәйран қалдуруши мумкин. Өзиниң адиллиқи билән мәшһур болған адвокат җеффири найис гәрчә бу сотниң рәиси болсиму, униң бирәр һөкүмәттә вәзиписи йоқ. Бу сотниң йәнә рәсмий йиғинлири вә бир мунчә қануний тәртиплири бар. Бу сот йәнә хитайниң ғәрбий районида йүз бәргән ишларниң инсанийәткә қарши җинайәт вә ирқий қирғинчилиқ җинайити шәкилләндүридиғанлиқини рәсмий тәкшүриду”.

Дуня уйғур қурултийи лондон ишханисиниң мудири рәһимә ханим уйғур сотиға алтә ай пухта тәйярлиқ қилинғанлиқини вә тәсириниң чоң болғанлиқини билдүрди.

Мақалидә билдүрүлүшичә, бу сот коллегийәси чиқиридиған қарарниң бирәр иҗраат вә қануний чәкләш күчи болмиғини билән, өз нопузи билән хитайниң җинайитигә һөкүм бериштә вә хәлқараниң пикир еқимиға тәсир көрситиштә муһим рол ойнайдикән. Хитай һөкүмити уйғур сотиниң ечилишини ғәрбниң оюни дәп көзигә илмиған вә өзини ақлаш үчүн адәм әвәтмигән билән униң хәлқара тәсиридин қаттиқ биарам болуватқан болуп, әмәлийәттиму бу сотта хитайни әндишигә салидиған нурғун амиллар мәвҗут икән. Мақалидә мундақ дейилгән: “нөвәттики әһвалда, бу сотта хитай компартийәси әнсиригүдәк ишлар бар. Уйғур сот коллегийәсиниң арқисида тәҗрибилик адвокат вә сотчилардин тәшкил тапқан нопузлуқ бир тәшкил бар. Йәнә келип бу сотта ишәнчлик җинайәт пакитлири хатириләнди вә йеқинлишиш қийин болған бу қорқунчлуқ һакимийәтниң қәбиһ қилмишлири соғуққанлиқ билән тәкшүрүлүшкә башлиди. Хитай бу ишқа қарши бир мәйдан тәшвиқат урушини қанат яйдурған тәқдирдиму, уйғур сот коллегийәси бу дәвада йәнила көп әвзәлликләргә игә”.

Сиясий көзәтчи илшат һәсән әпәнди хитайниң бу қетимлиқ уйғур сотидин әндишә қилишиниң сәвәби һәққидә тохтилип: “бу сот коллегийәсидики сотчиларниң хәлқара қанун саһәсидики нопузи юқири, гәрчә бу хәлқ соти болсиму униңда чиқирилған йәкүн хәлқараға тәсир көрситидиған һөкүм болиду, хитайға чоң бесим елип келиду. Хитай ахир әйиблинип чиқиду, ши җинпиң, чен чүәнго қатарлиқ җинайәтчиләр мәйли тарихий сот болсун, яки әмәлий сот болсун һаман тартип чиқилиду. Бу уйғурларниң хәлқара қанундин пайдилинип өз һоқуқини қоғдашта басқан муһим бир қәдими” деди.

Мақалидә көрситилишичә, сот коллегийәси һөкүмәт вә хәлқара қанун органлиридин мустәқил болуп, уни хитайға қарши дөләтләрму қоллиялмайду, хитайму һәм уни хитайға қарши ғәрб дөләтлири контрол қиливалған хәлқаралиқ тәшкилатларниң соти дәп җакарлиялмайду. Бәлки бу сот коллегийәси хитай әң қорқидиған пикир әркинлики вә җамаәт еңини намаян қилиду. Әң муһими бу сотниң ечилиши вә қарар бериши хитайниң һакиммутләқ, қәбиһ сияситини тәнқид қилиштин қорқмайдиған кишиләргә вә һәққанийәтчи сиясийонларға илһам бериду. Бу сотниң адаләт мәйданида туруп һөкүм чиқириши хитайға пайдисиз болиду вә хитай буниң ақивитидин әнсиримәй туралмайду.

Рәһимә ханим бу қетимлиқ уйғур сотиға қатнашқан гуваһчилар вә тәтқиқатчиларниң сотқа чиқиш тәртипиниң наһайити пухта, әтраплиқ, илмий орунлаштурулғанлиқини, уларниң баяниниң уйғур районидики еғир вәзийәтни рошән көрситип бәргәнликини, бу сотни нәқ мәйданда яки торда аңлиғучиларниң уйғур диярида һәқиқәтән ирқий қирғинчилиқ болуватқанлиқиға шәксиз ишәнгәнликигә шаһит болғанлиқини ейтип өткәндин кейин мундақ деди: “чүнки бу сот наһайити сүпәтлик болди, сотчилар тәрәпсиз һалда күчлүк соалларни сориди, гуваһчилар билән тәтқиқатчиларму яхши җаваб бәрди. Кәйпият ечинишлиқ, әмма тәсирлик болди, омумән ейтқанда, бу сот мән әнглийәдә қатнашқан сотлар ичидә мән әң рази болған сот һесаблиниду”.

Хитайға пайдисиз амиллар һәққидә мақалидә мундақ дейилгән: “алди билән, хитайниң иқтисадий мөҗизисиниң давамлишиши ғәрб әллириниң хитай маллирини һеч тәнқидсизла сетивелишиға, бәлки техиму көп миқдарда сетивелишиға тайиниду. Әмма мәйли һөкүмәт яки шәхс үчүн болсун, хитайға яхшилиқ қиливеришниңму бир чеки бар. Хитайниң корона вируси мәсилисидә ялғанчилиқ қилиши ғәрбниң яхши нийитиниң сәвр қачисини тошқузуп болди. Йәнә келип ғәрб дөләтлири иқтисадта хитайға беқинип қелиштин барғанчә әнсиримәктә. Әгәр ғәрб дөләтлири бу ишни яхши бир тәрәп қилса, хитайниң 3-дуня әллиригә бәргән образи вә җәлп қилиш күчини еғир дәриҗидә бузғунчилиққа учритиду. Күнләрниң биридә, дунядики һәр қайси дөләт һөкүмәтлири “әгәр хитай өз дөлитидики башқа милләтләргә мушундақ қәбиһ муамилә қилса, хитайға қәрздар болған биздәк чәт әлликләргә яхши муамилә қиламду?” дәп ойлашқа башлайду.

Илшат һәсән әпәнди уйғур сот коллегийәсиниң бу йил ахириғичә чиқиридиған қануний һөкүминиң 3-дуня әллири һөкүмәтлиригә бесим елип келидиғанлиқини вә хитай билән мәлум җәһәттин арилиқ сақлашқа сәвәб болуши мумкинликини оттуриға қойди.

Рәһимә ханимниң билдүрүшичә, бу йил 9-айда ечилидиған 2-қетимлиқ уйғур сот коллегийәсидә хитайниң йеқинқи сияситини тәтқиқ қилидиған тәтқиқатчиларниң гуваһлиқи асас қилинидикән, статистикилиқ мәлумат, болупму лагерларниң санини ениқлаш муһим күнтәртипкә қоюлидикән.

Юқириқи мақалидә ейтилишичә, уйғур сот коллегийәсигә охшаш сотлар бурунму ечилған болуп, 2013-йил ечилған бир сотта, иранниң “иран инқилаби” дин кейин елип барған инсанийәткә қарши җинайәтлири толуқ пакитлири билән хатириләнгән. 2019-Йил ечилған бир сотта, хитайниң орган әткәсчилики доклат қилинған. Бу сот әмәлийәттә инсанийәтниң виҗдани вә адаләт туйғусиға хитаб қилидиған сот болуп, символлуқ әһмийити яки җамаәт пикрини йетәкләш җәһәттә болсун, хәлқарадики адаләтпәрвәр күчләрни бир йәргә җәм қилиш вә һәрикәткә кәлтүрүш ролини ойнайдикән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.