Wiki shü bilen söhbet: “Zulumning qurulmisi” we Uyghur qirghinchiliqi (2)

Muxbirimiz eziz
2021.11.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Wiki shü: “Awstraliye hökümitini xitayning Uyghurlargha qaratqan zulumini ‛irqiy qirghinchiliq‚ dep tonushqa chaqirimen!” 26 Yashliq tetqiqatchi zhurnalist wiki shü(Vicky Xu)(otturida) awstraliye téléwiziyisining “So'al-jawab” programmisida. 2021-Yili aprél, awstraliye.
wikipedia.org

Uyghur diyaridiki ewjige chiqiwatqan zulum we siyasiy basturush herketlirini bir qisim gherp hökümetliri “Irqiy qirghinchiliq” dep étirap qilghandin kéyin, bu qirghinchiliqning ijra bolush ehwali herqaysi axbarat wastiliridiki zor témilardin biri bolup kelgen idi. Yéqinda awstraliyediki közge körün'gen siyasiy analizchi wiki shüning bash aptorluqida awstraliye latrob uniwérsitétining proféssori jéymis léybold we tetqiqatchi darya impyombato birlikte teyyarlighan “Zulumning qurulmisi” serlewhilik doklatta Uyghur diyaridiki qirghinchiliqni qandaqtur birer shexs yaki idare-organ emes, belki xitay merkiziy hökümitidin tartip eng töwendiki yéziliq hökümetlergiche bolghan bir pütün hakimiyet sistémisining öz'ara hemkarliq asasidiki ish birliki ré'alliqqa aylandurghanliqi tepsili pakitlar, sanliq melumatlar hemde sixéma-jedweller arqiliq sherhilep chiqildi.

Bash aptor wiki shü bilen bolghan söhbette qanun wastisining Uyghur diyaridiki qirghinchiliqni emelge ashurushta qandaq rol oynighanliqi alahide témilardin biri boldi. Yene kélip hazirghiche xitay hökümiti izchil özlirining Uyghur diyaridiki hökümranliq endizisini “Qanun arqiliq idare qilish” dep xitay ichi we sirtidiki köp qisim sorunlarda köp qétim tekitligen idi. Melum bolushiche, xitay hökümiti zor tutqun we lagir sistémisi bashlinishtin ilgiri aldi bilen térorluq we ashqunluqqa da'ir bir qatar qanun we nizamlarni tüzüp chiqqan. Bu qanun-nizamlarda térorluq we ashqunluqqa chétilip qalghanlargha jaza bérishning qanuniy asasi turghuzup chiqilghan. Halbuki bu “Térorluq we ashqunluq” dégen mezmunlar alliqachan ‍uyghur jemiyitining herqaysi sahelirige chongqur ‍orniship ketken kündilik hayatqa da'ir hadisiler bolup, bu qanun-nizamlarda ashu xil hadisilerni “Térorluq we ashqunluq” dep hujum qilishqa shara'it hazirlighan. Buning bilen milliy kimlik, diniy étiqad we medeniyet hadisilirige baghlinip minglighan onminglighan Uyghurlar ene shu xildiki “Qanun arqiliq idare qilish” ning qurbani bolup lagirlargha yollan'ghan.

Bu heqte söz bolghanda wiki shü mundaq dédi: “Shinjangning qanun arqiliq idare qiliniwatqanliqi heqqide söz bolghanda bu rayon heqqide az-tola chüshenchige ige herqandaq kishi bu gepning uchigha chiqqan bimene sepsete ikenlikini bilidu. Uningsizmu doklatta bu heqtiki köpligen ispatlar qatirisigha körsitildi. Yene kélip bu doklatta biz tunji bolup hökümet tarmaqlirining hemde saqchi idarilirining höjjetliri asasida herqaysi rayonluq saqchixanilargha belgilik sandiki Uyghurlarni qolgha élish heqqide san chüshürüp bérilidighanliqini, ularning mushu sanni toldurush üchün herqaysi jehetlerdiki qanun maddilirini ijra qilish namida Uyghurlarni qandaq tutqun qilghanliqini bayan qilduq. Bu höjjetlerning bir qisimi del mushundaq qanunni ijra qilghuchi xadimlarning qanunsiz qilmishlirini namayen qilip béridu. Téximu mesxirilik yéri shuki, xitay axbaratliri we merkiziy hökümiti mushu xil qanunsiz qilmishlarni teqdirlesh arqiliq uninggha téximu chong yéshil chiraq yéqip bériwatidu. Mesilen alsaq, yang faséndek nechche minglighan Uyghur yashlirini lagirgha qamash arqiliq yashlarni közdin yoqitishni bashlap bergen bir kishi shi jinpingning aldida özining ashqunluqqa qarshi küreshlirini iptixarliq bilen sözliyeligen. Kéyinche u bu xizmetliri üchün östürülüp bashqa kadirlargha ülge bolghan. Emma qanun arqiliq idare qilish toghrisidiki sho'arlar hemmila jayni bir alghan. Emiliyette bolsa buni ikki yüzlimilikning mislisiz pellige chiqqan bir timsali, déyishke bolidu.”

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümitining Uyghur diyaridiki sistémiliq lagir qurulushining ongushluq emelge éshishida herqaysi jaylardiki asasiy qatlam kadirliri awan'gartliq rolini oynighan. Bolupmu “Partiye hemmige rehberlik qilish” dégen pirinsip boyiche, herqaysi sheher-nahiyelerdin taki yéziliq hökümetlergiche bolghan partiye komitétliri sistémiliq zulumning emelge éshishigha nazaretchi bolghan. Emma doklat aptorliri toplighan pütkül Uyghur diyaridiki asasiy qatlam rehberlik guruppisining tizimliki barliq birinchi qol rehberning xitay bolushi, ikkinchi qolning Uyghur bolushidek bir ortaq ré'alliqni körsetken. “Oqumighan Uyghur yashlirini qayta terbiyeleshtin ötküzsek ijtima'iy muqimliq emelge ashidu” deydighan “Qayta terbiyelesh neziriyisi” ning ijadchisi yang fasénning Uyghur aptonom rayonluq hökümetning mu'awin re'isilikige östürülüshi, yaw ning we erkin tuniyazdek qisqa muddetke bolsimu xarward uniwérsitétining ilim hawasidin nepes alghan kishilerning lagir sistémisini kéngeytishke jan-jehli bilen “Töhpe qoshushi”, obulqasim mettursundek “Partiyedin minnetdar bolushni bilmeslik zor nomus” dep ochuq xet élan qilghan kishining awat nahiyelik partkomning mu'awin sékrétari bolushning nérisigha ötelmigenliki Uyghur diyaridiki yene bir ijtima'iy ré'alliqni bekmu janliq namayen qilip bergen.

Bu heqte wiki shü mundaq deydu. “Mushuning özidiki ré'alliq bizge xitay kompartiyesi hökümranliqidiki hakimiyet sistémisida ghayet zor derijidiki irqchiliq hadisisining mewjutluqini éytip béridu. Yene kélip bu hazirqi ehwal emes. Buningdin nechche on yillar ilgiriki waqitlardila Uyghurlarning xizmet we bashqa jehetlerde éghir kemsitishke uchrap kéliwatqanliqining köpligen misalliri melum bolushqa bashlighan. Kéyinche buning xitay jemiyitidiki da'imliq mesilige aylinishi kélip chiqqan. Shunga Uyghur jemiyiti basturush obékti qiliniwatqan bundaq bir peytte Uyghur kadirlarning ikkinchi qolning nérisigha ötelmes bolup qélishi, shuningdek xitay hökümitining ulargha téximu ishenmes bolup ketkenliki emiliyette unche heyran qalghudekmu ish emes. Yene bir yaqtin alghanda bu xitay hökümitining qandaq ikki yüzlimilik qiliwatqanliqining bekmu janliq bir misali. Chünki xitay hökümiti Uyghurlarning wetini bolghan bu makanni ‛shinjang Uyghur aptonom rayoni‚ dep ataydu. Emma bu jaydiki ‛aptonomiye hoquqi‚ ni héchkim körgini yoq. Bayatin siz tilgha alghan obulqasim mettursunmu eng yüksek sadaqitini namayen qilghan bolushigha qarimay ikkinchi qol bolushning nérisigha ötelmigen. Shundaq bolghanliqi üchün biz bu doklatni teyyarlighanda gherp dunyasidiki én'gliz tilliq jama'etni asasliq nishan qilduq. Shuningdek sherqiy türkistanda hazir yüz bériwatqan lagir sistémisini kéngeytish qatarliq ishlarning mundaqla otturigha chiqip qalghan hadise emeslikini, Uyghurlar duch kéliwatqan bu paji'elerning alliqachan Uyghur diyaridin halqip chet'ellerge sozuluwatqanliqini alahide gewdilendürduq.”

Wiki shü emdila 27 yashqa kirgen bolsimu, emma muhajirettiki köp qisim xitay ziyalilirining eksiche, özining ötkür we yuquri sewiyilik yazmiliri arqiliq xitay hökümitining zalimliqini pash qilish bilen gherp dunyasida alqishqa érishti. Biz uningdin “Muhajirette shunche köp xitay ziyalisi bolsimu, ulardin néme üchün unche köp wiki shü chiqmaydu?” dep soriduq. Bolupmu muhajirettiki xitay démokratchilirining “Serkerdiliri” din bolghan wéy jingshénggha oxshash bir qisim kishilerning erkin dunyada turupmu xitay kompartiyesining mewqeside turup Uyghurlarni eyiblishidiki sewebler heqqide sorighinimizda u mundaq dédi: “Köp rehmet! men buni bir türlük teqdirlesh, dep chüshinimen. Emma men bashqa shexsler heqqide söz qilishtin köre yenila özüm toghrisida toxtilay. Bizning öydikiler 2018-yilidin bashlap xitay hökümitining parakendichilikige uchrashqa bashlidi. Bolupmu men sherqiy türkistandiki siyasiy weziyet heqqide birnechche parche maqale yézip élan qilghandin kéyin bu xil parakendichilik téximu ewj aldi. Emma men buningliq bilen toxtap qalmaymen. Men ilgirimu ‛nyo-york waqti‚ gézitining muxbiri bolup ishligen waqitlirimda bu xil ishlar bolghan. Emma xitay hökümitining bu xil tehditliri méning aghzimni yumduralmaydu. Chünki men xitay heqqidiki heqiqetni, Uyghurlar duch kéliwatqan ré'alliqni sözleymen. Bolupmu Uyghurlar heqqidiki yazmilar méning asasliq qelem tewritish da'irem bolup qéliwatidu. Buning üchün men tölewatqan bedeller barghanséri éghirlawatidu. Xitay hökümiti méni ‛döletning düshmini‚ dep élan qildi. Emma men buninggha ökünmeymen. Chünki men toghra ish qiliwatimen. Emdi siz tilgha alghan chet'ellerdiki xitay ziyalilirigha kelsek ularning némishqa bundaq qilalmasliqidiki qiyinchiliqlirini men chüshinimen. Méningche buningda ikki türlük ehwal mewjut: biri, xitaydiki ziyalilar uchur kontrolluqi tüpeylidin xitay hökümitining Uyghurlargha némilerni qiliwatqanliqini unche bilip ketmeydu. Yene beziler méngisi yuyulup ketkenliktin néme ishlarning boluwatqanliqini bilishnimu xalimaydu. Yene biri, chet'ellerdiki, bolupmu erkin jemiyettiki xitay ziyaliliri mahiyette yenila ghayet zor derijide xitay hökümitining rohiy we meniwi jehetlerdiki kontrolluqida yashaydu. Xitay hökümitini hémaye qilidighan, xitay kompartiyesini söyidighan bir türküm kishiler muhajirettiki bu xitay jama'itining burnidin yétilep kétiwatidu. Shunga bu xitay muhajirliri üchün Uyghurlar yaki tibetlerning menpe'etini yaqlap söz qilish mahiyette ularni öz topi ichide ‛xa'in‚ gha aylandurup qoyidu. Méning muhajirettiki köpligen xitay dostlirimmu ashu xil qismette yashawatidu. Chünki bu ularni jemiyet nuqtisidinla emes, bashqa köpligen jehetlerdimu köpligen qurbanlarni bérishke élip baridu.”

Melum bolushiche, “Zulumning qurulmisi” serlewhilik doklat élan qilin'ghandin kéyin dunya miqyasida zor alqishqa érishken bolup, “Sétiliwatqan Uyghurlar” namliq doklatqa oxshash herqaysi hökümetlerning Uyghurlar mesilisi heqqidiki paydilinish matériyallirining biri bolup qalmaqta iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.