Uyghur pa'aliyetchiler "Wuxen wirusi" ning lagérlarda paji'e tughdurushidin endishe qilmaqta

Muxbirimiz shöhret hoshur
2020-02-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Xelq'ara Uyghur kishilik hoquq we démokratiyeni ilgiri sürüsh fondining re'isi rabiye qadir xanim Uyghur mesilisi toghrisidiki chong yighilishta söz qilmaqta. 2018-Yili may, washin'gton.
Xelq'ara Uyghur kishilik hoquq we démokratiyeni ilgiri sürüsh fondining re'isi rabiye qadir xanim Uyghur mesilisi toghrisidiki chong yighilishta söz qilmaqta. 2018-Yili may, washin'gton.
Photo: RFA

"Wuxen wirusi" tarqalghandin kéyin pütün dunya uning xewpidin qoghdinish tedbirlirini éliwatqan mezgilde muhajirettiki Uyghur pa'aliyetchiliri bu wirusning Uyghur rayondiki lagérlargha tarqilishidin endishe qilmaqta we xelq'ara jama'etni lagérlarda yüz bergüsi bir paji'ening aldini élish üchün heriketke chaqirmaqta. Uyghur rayonidin kéliwatqan bu heqtiki her xil uchurlarmu pa'aliyetchilerning endishilirining asassiz emeslikini körsetmekte. Xelq'ara Uyghur kishilik hoquq we démokratiyeni ilgiri sürüsh fondining re'isi rabiye qadir xanim tünügünki bayanatida dunya sehiye teshkilatidin lagérlarda derhal bir tekshürüsh élip bérishini telep qildi.

Xelq'ara Uyghur kishilik hoquq we démokratiyeni ilgiri sürüsh fondining re'isi rabiye qadir xanim "Wuxen wirusi" wabasi tarqalghandin kéyin öz tor bétide arqa-arqidin 3 qétim bayanat élan qilip, bu wirusning lagérlarda paji'e tughdurush xewpidin xelq'ara jama'etni waqiplandurghan we lagérdikilerni "Wuxen wirusi" din qoghdash heqqidiki teleplirini xelq'aradiki, jümlidin amérikadiki alaqidar organlargha yetküzgen.

Rabiye xanimning bu heqtiki tunji bayanatida lagérdiki 3 milyondin artuq tutqunning mezkur wirusqa taqabilchanliqi dunya boyiche eng eng ajiz kishiler ikenliki bildürülgen. U bayanatida rayonning tarixiy we siyasiy weziyiti nezerde tutulsa xitayning lagérdiki bu 3 milyon insanning hayatiy bixeterlikige bash qaturup ketmeydighanliqini, hetta yillardin buyan béshini qaturup kéliwatqan Uyghur mesilisini "Wuxen wirusi" din ibaret mushu waba bahaniside bir tebi'iy balayi-qaza süpitide bir terep qiliwétish koyida bolidighanliqinimu ilgiri sürgen. Xitayning "Wuxen wirusi" ning lagérlargha tarqilishigha köz yumush we hetta qesten yuqturush éhtimalliqinimu chetke qéqishqa bolmaydighanliqi tekitlen'gen mezkur bayanatta xitayning lagérdikilerni "Térrorluqqa zerbe bérish" sho'ari bilen toplighanliqi we atalmish "Térrorluqqa qarshi heriket" ni hayat-mamatliq jeng dep élan qilghanliqi eslitip ötülgen.

Finlandiyediki Uyghur pa'aliyetchi xalmurat Uyghur aldinqi küni ijtima'iy taratqularda özige wetendin kelgen uchurlargha asasen "Wuxen wirusi" yuqum gumandarlirining korlada lagérdikilerdinmu bayqalghanliq éhtimalliqidin endishe qiliwatqanliqini bayan qilghan. Biz pa'aliyetchi xalmuratning yazmisidiki yip uchlirigha asasen korladiki partiye mektipige téléfon qilduq. Alaqidar bir xadim korlada yéngidin bayqalghan yuqum gumandarining "Partiye mektipining xizmetchisi yaki oqughuchisi ikenliki" heqqidiki so'alimizgha "Partiye mektepte emes" dep jawab berdi we bu arqiliq yéngidin bayqalghan bir yuqumdar barliqini isharetlidi.

Rabiye xanim ikkinchi qétimliq bayanatida lagérdikilerning nöwette yer sharida "Wuxen wirusi" dégen bir apetning mewjutluqi we özlirige qarap yéqinlishiwatqanliqidin xewersizliki, ularning uruq-tughqanlirining lagérdikilerni bu xewptin agahlandurush imkani yoqluqini eskertken idi.

Korladiki alaqidar yene bir xadim korlada bayqalghan yuqumlan'ghuchining üch neper ikenlikini bildürgen bolsimu, emma uning millet terkibi heqqide melumati yoqluqini bayan qildi. Emma u bu 3 kishi ichide lagérdikiler, yeni tutulghan yaki késilgenler yoqluqini ilgiri sürdi. Korladiki da'iriler ilgiri bayqalghan 3 neper yuqumdardin bashqa yéngidin bayqalghanlirining yoqluqini ilgiri sürgen idi. Emma Uyghur rayondiki da'irilerning tünügünki melumatida yéngidin bayqalghan 4 neper yuqumlan'ghuchining birining bayin'gholin oblastida ikenliki tilgha élin'ghan. Bu uchur pa'aliyetchi xalmurat Uyghur érishken uchurning asassiz emeslikini isharetlimekte.

Yene torlarda ashkarilan'ghan ürümchi saybagh rayonidiki bir ahaliler rayonigha a'it hökümet uqturushida "Wuxen wirusi" shekillendürgen tehditning pewqul'adde éghirliqi tekitlen'gen. Uningda 2 ‏-ayning 3‏-künidin bashlap ahaliler rayonning toluq qamal qilinidighanliqi élan qilip, bir qatar jiddiy tedbirler otturigha qoyulghan. Tedbirler arisida ahalilerning öydin talagha chiqmasliqi, ziyaretchi qobul qilmasliqi, bolupmu öz'ara toplanmasliqi alahide tekitlen'gen. Rabiye xanim eng deslepki bayanatida lagérdikilerning "Wuxen wirusi" din mudapiyelinish üchün eng aldi bilen toplan'ghan lagéridin tarqilitilishi we a'ile ezaliri bilen jem bolup, öyliride salametlikini eslige keltürüshi we késelge taqabilchanliqini kücheytishi kérekliki tekitlen'gen idi.

Bu heqte yene kanada we amérikadiki Uyghur pa'aliyetchiliri öz endishilirini her xil yollar bilen otturigha qoymaqta. Tébbiy tetqiqatchi we pa'aliyetchi memet imin ependi "Pida'iylar" tor téléwiziyeside ötküzülgen söhbet xatiriside lagérdiki adem zichliqining "Wuxen wirusi" gha taqabil turushta eng chong ajizliq ikenlikini bayan qilghan idi.

Biz bu hepte ichide atushta mir'adil nur'exmet qatarliq bir türküm yuqum gumandarlarning burunqi bir lagérgha, yeni nöwettiki mewjut lagérlargha yéqin bir jaygha orunlashturulghanliqini xewer qilghandin kéyin tünügün rabiye xanim üchinchi qétimliq bayanatini élan qildi. U xelq'ara sehiye teshkilatidin Uyghur rayonidiki lagérlarda jiddiy bir tekshürüsh élip bérishni telep qildi.

Toluq bet