Koruna wirusi seweblik xitay iqtisadining éghir zerbige uchraydighanliqi mölcherlenmekte

Ixtiyariy muxbirimiz azigh
2020-03-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Koruna wirusining tarqilishi seweblik kochidiki dukanlar we sirtqa chiqqan kishilerning körünüshi. 2020-Yili 2-mart, béyjing.
Koruna wirusining tarqilishi seweblik kochidiki dukanlar we sirtqa chiqqan kishilerning körünüshi. 2020-Yili 2-mart, béyjing.
AP

Koruna wirusining pütün dunyagha yéyilishi seweblik xitayning ishlepchiqirish we istémal körsetküchide éghir chékinish yüz béridighanliqi mölcherlenmekte. Analizlargha qarighanda xitay iqtisadining koruna wirusining tesiri tüpeyli qattiq zerbige uchrash éhtimalliqi chong iken.

Xitay statistika idarisining melumatlirigha qarighanda, xitay iqtisadi 2012-yili 7.9  Pirsent ashqan, lékin kéyinki yillardin buyan éshish sür'iti üzlüksiz töwenlep mangghan. 2018-Yili 6.6 Pirsentke, 2019-yili bolsa 6.1 Pirsentke chüshüp qalghan.

"Sözchi" gézitining xewiride éytilishiche, amérika bilen xitay otturisidiki soda urushining tesiride xitay iqtisadining éshish sür'iti 29 yildin buyanqi eng töwen chekke chüshüp qalghan. Bu yil koruna wirusi seweblik xitay iqtisadining tüwrüki hésablinidighan éléktron, mashinisazliq, toqumichiliq qatarliq yénik sana'et saheliri éghir zerbige uchrighan.

Xitay mashinisazliq teshkilati (CPCA) ning melumatigha qarighanda, yanwar éyidiki aptomobil sétish miqdari 80 pirsent chüshken. "Bloomberg" xitaydiki milyonlighan zawutlarning ishchiliri wirus seweblik téshigha chiqalmighanliqi üchün xitaydiki ishlepchiqirish pütünley xeter ichide qalghanliqini xewer qilghan.

"Jenubiy xitay seher géziti" ning xewirige qarighanda, koruna wirusi seweblik yiligha 615 milyon dollar kirim qilidighan gérmaniye aptomobil ishlep chiqarghuchilirigha we alma qatarliq köpligen chet'el karxanilirigha mal teminleydighan xitayning éléktronluq tijaret sahesi xeter astida iken. 2020-Yilining tunji yérimida eqliy iqtidarliq téléfon sétish miqdarining 50 pirsent chüshidighanliqi mölcherlen'gen.

"Yéngi akt géziti" ning xewirige qarighanda, xitay kichik we ottura tiptiki karxanilar birleshmisi, xitay iqtisadining omurtqisi bolghan kichik we ottura tiptiki karxanilarning 60 pirsentning chiqimlirini bir-ikki ay töliyeligüdek ehwalda ikenlikini éytqan.

Xitay xelq bankisining melumatlirigha qarighanda, ottura we kichik tiptiki karxanilar xitay iqtisadining 60 pirsentni, ishqa orunlishish nisbitining 80 pirsentini igileydiken.

Buningdin bashqa xitayning xizmet kespimu xitay iqtisadida muhim salmaqni igileydighan bolup, sayahetchilik, hawa qatnishi qatarliq saheler uchrighan zerbe xitay iqtisadini halsiritidiken. Xitay sayahetchilerning chet'el sayahiti 2018-yili 150 milyon adem qétim bolup, birleshken döletler teshkilati sayahetchilik birleshmisining melumatigha asaslan'ghanda xitay sayahetchiler chet'el sayahitide 270 milyard dollar xejligen.

Xelq'ara hawa qatnishi birliki (IATA) 21-féwral küni bayanat bérip koruna wirusi seweblik hawa qatnishi shirketlirining 29.3 Milyard dollar ziyan'gha uchraydighanliqini mölcherligenlikini éytti.

En'gliyediki meslihetchilik shirkiti "Capital Economics", yuqumluq ehwalining 2020-yilining deslepki üch ay ichidiki tennerxini 280 milyard dollar etrapida mölcherligen.

Biz bu heqte amérikidiki iqtisadshunas qeyser mijit ependini ziyaret qilduq. Qeyser mijit ependim xitay iqtisadiy uchrawatqan xirislar heqqide konkrét chüshenche berdi we xitay iqtisadining dawalghushi xitayning siyasiy sistémisigha qandaq tesir élip kélidighanliqi heqqide qarashlirini otturigha qoydi.

Türkiyediki tonulghan iqtisadshunaslar koruna wirusining xitay iqtisadigha bolghan tesirini analiz qilghan bolup dangliq iqtisadshunas, proféssor ömer faruq cholak ependim "Xitay iqtisadiy dawalghush ichide" namliq analiz maqaliside xitay iqtisadining emeliy ehwali toghrisida etrapliq toxtalghan.

Ömer faruk cholak ependim analiz maqaliside xitayning iqtisadiy mesililirini démokratik sistémigha ige bir dölet bolush yolidiki tirishchanliqigha tayinip hel qilghini bolidighanliqini, eksiche bolghanda xongkongda partlighan namayishlarning xitayning bashqa yerlirigimu yamrash éhtimalning chongluqini éytip mundaq deydu: "Xitay iqtisadiy dawalghush ichide, lékin buning sewebi küntertipte boluwatqan koruna wirusi emes. Koruna wirusi peqet xitayni analiz qilghanlarning közidiki perdini achti."

Xitay iqtisadining zerbige uchrishi omumiy jehettin dunya iqtisadining éshish süritini astilatsimu, türkiye qatarliq bezi döletlerge nisbeten purset hésablinidiken.

Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan tonulghan ziyaliy proféssor ragip kutay karaja ependim mundaq deydu: "Koruna wirusi xitayning eng muhim alahidiliki bolghan ishlepchiqirish alahidilikini chüshekep qoydi. Xitay ishlepchiqirishni insan küchige tayinip qilidu. Bügün xitayda hayat toxtap qalghandek weziyette. Mewjut turmush ritimining normallishishigha xili uzun jeryan kétidighanliqi mölcherlenmekte. Bu sewebtin toqumichiliq we mashinisazliq qatarliq kesipler türkiyege oxshash döletlerge qarap yötkilishke bashlidi. Bu choqum xitay iqtisadida dawalghush yaritidu. Bu sewebtin xitayning sirtqa meblegh sélish we qerz bérish siyasetlirigimu tesir qilidu. Koruna wirusi peqet saghlamliq jehettin bir wirus bolupla qalmay, xitay iqtisadigha dez ketküzidighan wirus halitide otturigha chiqti. Bundin kiyin xitayda ishlepchiqirish niyitide bolghan chet'el karxaniliri bu weqeni éside mehkem saqlaydu."

Türkiye statistika idarisining melumatigha qarighanda türkiye 2019-yili xitaygha 2 milyard 587 milyon dollar qimmitide tawar éksport qilghan bolup, xitaydin 18 milyard 497 milyon dollar qimmitide tawar import qilghan. Bu melumatqa asaslan'ghanda xitaydin qilin'ghan import qimmiti éksport qimmitining yette hessisige toghra kélidiken.

Koruna wirusi 12-dékabir xitayning wuxen shehiride otturigha chiqqan bolup, hazirghiche 113 mingdin köp kishi yuqumlandurghan, 4 mingdin artuq kishining jénigha zamin bolghan.

Xitaydin tarqalghan mezkur wirus 2020-yilidiki eng éghir mesililerning biri, dep qaralmaqta. Xitaydin bashqa koréye, iran we italiye koruna wirusining eng köp tesirige uchrighan döletler bolup hésablinidiken.

Toluq bet