«Халифакс мунбири» дә хитай мәсилиси мәркизий темилардин болди

Мухбиримиз әзиз
2020-11-24
Share
pompeo-uyghur-qanun-xitay-emeldar-jazalash.jpg Америка ташқи ишлар министири майк помпейо әпәнди америка ташқи ишлар министирлиқида өткүзүлгән ахбарат елан қилиш йиғинида сөз қилди. 2020-Йили 8-июл, вашингтон.
AFP

Баш шитаби америка пайтәхти вашингтон шәһригә җайлашқан «халифакс хәлқара бихәтәрлик мунбири» мустәқил дуняви мунбәр болуп, 2009-йили канада һөкүмитиниң иқтисадий ярдими билән қурулған. Әнә шу вақиттин тартип «халифакис мунбири» һечқандақ һөкүмәткә беқинмиған һалда һәрқайси һөкүмәтләрниң алий дәриҗилик рәһбәрлири, һәрбий әмәлдарлар, илмий хадимлар вә карханичиларниң иштиракида дунявий мәсилиләрни муһакимә қилиш билән хәлқарадики һәммила саһәгә тонушлуқ бир мунбәргә айланған. 20-Ноябирдин 22-ноябирғичә ечилған 2020-йиллиқ мунбәрдә хитай мәсилиси бу йилдики мәркизий темилардин болуп қалди.

Йиғинниң әң кәскин түс алған 22-ноябирдики музакирисидә америка ташқий ишлар министири майк помпейо американиң хитай һөкүмитигә нисбәтән қаттиқ мәвқәдә болушиниң сәвәбини шәрһиләп өтти. У бу һәқтики сөзидә хитай компартийәсиниң нөвәттики әркинлик дунясиға еғир дәриҗидә тәһдит селиватқанлиқини, шуниңдәк бу тәһдитләрниң нөвәттә дуня миқясидики әркинлик вә демократийәниң түп йилтизиға палта чепип, әркинлик вә демократийәниң қиммиитини йоқ қилишқа уруниватқанлиқини алаһидә тәкитлиди. Шундақла кичик җәһәттин алғанда хитайниң америкидики әқлий мүлүк оғрилиқи сәвәбидин милйонлиған хизмәт орниниң вәйран қиливетилгәнликини, хитайниң өзидә болса ғәрбий қисимдики милйонлиған инсанни биһудә қийнаватқанлиқи, мушундақ бир һакимийәткә нисбәтән һазир ақсарай иҗра қиливатқан қаттиқ мәйдандики бир қатар тәдбирләрниң әмәлийәттә 1980-йиллири америка президенти роналд реган шу вақитта дуняви тәртипкә еғир хирис пәйда қиливатқан совет иттипақиға қарши иҗра қилған тәдбирләргә охшайдиғанлиқини көрситип өтти. Шуниң билән биргә нөвәттә американиң қиливатқанлири қандақтур дуняниң сақчиси болуш яки дуняға йетәкчилик қилиш әмәслики, әксичә америка дуняға кәлгән вақитлардила бекитилип кәткән пиринсиплар, болупму ташқи җәһәттин кәлгән хирисларға тақабил туруш һәркити икәнликини шәрһилиди.

Йиғиндики хитай мәсилисидә америка ташқий ишлар министири майк помпейодин башқичирәк пикир қилған кишиләрниң бири «шималий атлантик әһди тәшкилати» (ш а ә т яки NATO) ниң баш катипи җенс столтенберг болди. Столтенбергниң пикричә, хитай дуня хәлқи үчүн дүшмән әмәс икән, рәқибму әмәс икән. Хитайниң тездин баш көтүрүши әмәлийәттә дуня үчүн базар вә иқтисад саһәсидә техиму көп пурсәтләрни яритип беридикән. Гәрчә хитай өз нөвитидә әркинлик дунясиниң қиммәт қариши вә һәрбий қуввитигә бәзи хирисларни елип кәлсиму, шуниңдәк уларниң хоңкоң вә уйғур дияридики қилмишлирини қобул қилишқа болмисиму техиму муһими хитай билән һәмкарлиқ асасида иш көрүш явропа үчүн пайдилиқ икән. Столтенбергниң сөзлири мәзмун җәһәттә американиң 1970-йиллардики сабиқ ташқи ишлар министири хенрий киссингерниң «хитай билән һәмкарлишиш ‍униңға қарши туруштин пайдилиқрақ» дегән мәзмундики сөзлири билән охшишип кетиду. Техи йеқиндила америкадики сиясий анализчи гордон чаң әпәнди хенрий киссинҗирниң бу һәқтики нутқини кәскин тәнқидләп: «киссингер әпәнди қариғанда хитайниң нөвәттә дуня үчүн қанчилик зор хейим-хәтәр болуп қеливатқанлиқини техичә һес қилалмиған охшайду. Нөвәттә ши җинпиң пүтүн дуняни бейҗиңниң алқиниға топлаймән, дәватқанда биз қандақларчә хитай билән һәмкарлишалаймиз?» дәп соал қойған иди.

2020-Йиллиқ «халифакис мунбири» йепилғандин кейин йиғин доклати елан қилинған болуп, 88 бәтлик доклатта охшашла хитай мәсилиси мәркизий тема болди. Доклатта ениқ қилип «ғәрп дунясиниң өткән 30 йилдин буян давам қилип кәлгән хитай чүшәнчиси үзел-кесил гумран болди. Җүмлидин хитай рәиси ши җинпиңниң рәһбәрликидә бизниң ‹хитай ғәрп дуняси билән һәмкарлашса уларниң әркинлик чүшәнчиси, демократийә еңи вә қанун арқилиқ җәмийәтни идарә қилиш әндизисини тәдриҗи қобул қилиду' дегән чүшәнчимизниң пүтүнләй хата болғанлиқи испатланди. Хитай нөвәттә өзиниң ички вә ташқи паалийәтлиридә тарихтики әң зор һакиммутләқ һакимийәт сүпитидә оттуриға чиқип, әркинлик дуняси үчүн әң зор хирисқа айланди,» дәп көрситилди.

Доклатта йәнә хитай һөкүмитиниң нөвәттики түплүк йетәкчи идийәсиниң ленинизим икәнлики, нөвәттә бу хил йетәкчи идийәниң хитай чеграсидин һалқип чиқиватқанлиқи һәмдә униң әркинлик дунясиға йеқинлап келиватқанлиқи, хитайниң ичкий вә ташқий җәһәтләрдә технологийә асасидики һакиммутләқлиқни бәрпа қиливатқанлиқи, әмдиликтә буниң дунядики демократийә қурулмисини вәйран қилишни көзләватқанлиқи, буниңда америка, канада, әнглийә, германийә, һиндистан, японийә вә австралийә қатарлиқ җайларниң муһим нишанлардин икәнлики, бу арзуниң нөвәттә «бир бәлвағ бир йол» қурулуши арқилиқ тәдриҗи һәммә яққа йейиливатқанлиқи тәпсили көрситилди.

Доклатта алаһидә орун алған йәнә бир нуқта нөвәттә хитайниң ғайәт зор мәбләғ селиш бәдилигә армийәни күчләндүриватқанлиқи болуп, хитайниң армийәни заманивилаштуруши пүтүнләй демократийә дунясиға еғир хирис пәйда қилишқа йүзләнмәктикән. Шуниң үчүн нөвәттә демократик дөләтләр сәгәклик билән хитай хирислириға тақабил турушқа баш қатуруши зөрүр икән. Йәнә келип нөвәттикидәк америка яки һечқандақ бир дөләт йәккә һалда бу ишниң һөддисидин чиқишқа қадир болалмайватқан әһвалда һәрқайси дөләтләрниң хитайға қарши кәскин мәйдан тутиватқан америка әтрапиға зич уюшуши техиму муһим икән.

Нөвәттә бир қисим сиясийонлар, җүмлидин америка һөкүмитиниң 2021-йили 20-январдики йеңи кабентида ташқи ишлар министири болуши мумкин, дәп қариливатқан кеңәш палата әзаси крис кун әпәнди бу доклатни алқишлайдиғанлиқини билдүрүш билән биргә әмдиликтә әмәлий һәркәткә өтүш пәйти кәлгәнликини билдүргән. У 22-ноябир күни «сиясәт» гезитигә қилған сөзидә «дуня демократийәсини қоғдаш үчүн бу бир йил дуня тарихида бәкму ачқучлуқ бир йил болғуси. Болупму бизниң тарихимизда,» дегән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт