Rusiyelik alimlar proféssor xalmurat ghopurni qoyup bérishni telep qildi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-08-28
Share
Doktor-xalmurat-ghopur.jpg Uyghur diyaridiki hemmige tonushluq ziyaliy, "Shinjang tébbiy uniwérsitéti" ning sabiq mektep mudiri, tébbiy penler doktori xalmurat ghopur. (Süretning tartilghan waqti we orni éniq emes)
Baidu

Kéyinki waqitlarda xelq'ara teshkilatlarning, ammiwi axbarat wasitilirining, dölet erbablirining, mutexessislerning, ziyaliylarning xitay hakimiyitining Uyghur élide yerlik Uyghur, qazaq, qirghiz we bashqimu türkiy-musulman xelqlerge qaratqan basturush siyasitige nisbeten pozitsiyesi barghanséri téximu ashkarilanmaqta. Bolupmu bu zéminning asasiy ahalisi bolghan Uyghurlarni millet süpitide yoqitish siyasitining élip bériliwatqanliqi, bu siyasetning birinchi nöwette Uyghur serxillirige qaritilghanliqi bes-munazire qozghimaqta.

Yéqinda "Isra'il qanili 9" torida élan qilin'ghan "Uyghurning teqdiri: rusiye alimliri xitay xelq jumhuriyitide teqiblen'gen kesipdishini himaye qildi" namliq maqalida éytilishiche, rusiyediki bir qatar meshhur alimlar xitay re'isi shi jinping namigha ochuq xet yézip, öz kesipdishi, yeni tébbiy uniwérsitétining sabiq mudiri, tébbiy penlirining doktori, proféssor xalmurat ghopurni qamaqtin boshitishni sorighan.

Mezkur maqalida Uyghur élide xitayning basqunchiliq siyasitige qarshi san-sanaqsiz qozghilang kötürüp kelgen 10 milyondin oshuq Uyghurning hazirmu xitay da'iriliri teripidin bir pütün millet, xelq süpitide yoqitilishqa duch kéliwatqanliqi éytilghan. Maqalida yene déyilishiche, hazir Uyghurlarning barliq turmush-tirikchilikini, yürüsh-turushini xitay hakimiyiti qattiq kontrol qilmaqtiken. Er kishilerge saqal qoyush, ayal kishilerge yüzini yépish, ularning balilirigha musulmanche at qoyush, resmiy lawazimlardiki Uyghurlargha roza tutush we bashqimu erkinlikler meniy qilin'ghaniken. Shundaqla xitayning yighiwélish lagérlirida yüz minglap musulmanlar sot-soraqsiz tutulup, azab chékiwatqan bolsimu, xitay da'iriliri bu lagérlarning esli meqsitini xelq'ara jama'etchiliktin yoshurmaqtiken.

Mezkur xet toghriliq xewerler rusiyening "Éxo moskwi" axbarat agéntliqidimu élan qilin'ghan.

Ijtima'iy torlardin igilishimizche, rus tébbiy alimlirining ochuq xéti töwendiki mezmunda yézilghan: "Biz, rusiye alimliri, kesipdishimiz we dostimiz, shinjang tébbiy uniwérsitétining sabiq mudiri, tébbiy penlirining doktori, proféssor xalmurat ghopurning teqdiridin chongqur teshwishlinimiz. Uning bilen alaqe 2017-yilning dékabir éyidin buyan üzüldi, bizning proféssor xalmurat ghopur bilen köpligen yillar bille yürgüzgen birleshken ilmiy, tébbiy tetqiqatlirimiz toxtap qaldi. 'pen' zhurnilining xewerliridin biz proféssor xalmurat ghopurning siyasiy eyibler bilen tutqun qilin'ghanliqini bilduq. Proféssor xalmurat ghopur ismi dunyagha tonulghan ataqliq doxtur we alimdur. Proféssor xalmurat ghopur ottuz yildin oshuq waqit rusiyening ijadiy ilmiy, tébbiy we bilim alaqiliri bilen baghlan'ghan. U pawlof namidiki 1-sankit-pétérburg tébbiy uniwérsitétida tébbiy penler doktori dissértatsiyesini teyyarlidi we yaqilidi, ilmiy we oqutquchiliq ishi bilen shughullandi, rusiye we xitay xelq jumhuriyiti otturisida ilmiy wekiller guruppisini we doktor-oqughuchilarni almashturush ishini uyushturdi, alimlarning xelq'ara ilmiy muhakime yighinlirini we qurultaylirini uyushturdi."

Özining ilmiy we tébbiy ishliri üchün xalmurat ghopur pawlof namidiki 1-sankit-pétérburg tébbiy uniwérsitétining, shundaqla sankit-pétérburgtiki tejribe tébbiy ilmi institutining'pexriy doktori' dégen unwanigha sazawer boldi. Biz proféssor xalmurat ghopurning her qachan öz wetinining, xitayning wetenperweri bolghanliqini bilimiz. U köp yillar xitayda méditsinani, ilimni we bilimni rawajlandurdi hem rusiye we xitay arisidiki dostluq we hemkarliqni mustehkemleshke chong hesse qoshti.

Möhterem shi jinping janabliri, biz proféssor xalmurat ghopurning teqdirige shexsen arilishishingizni we uni kechürüshingizni sorap, sizge muraji'et qiliwatimiz. Biz proféssor xalmurat ghopurning téz arida azad qilinishini ümid qilimiz."

Xettin igiligen melumatlargha qarighanda, uninggha 8 kishi imza qoyghan bolup, ular rusiye penler akadémiyesining akadémiki, pawlof namidiki 1-sankit-pétérburg tébbiy uniwérsitétining mudiri tébbiy penler doktori, proféssor sérgéy bagnénko, shundaqla tébbiy penler doktorliri, proféssorlar, akadémikler wadim wasilyéf, dénis dubrowin, wéktor kliménko, aléksandir suworof, génrix sofronow, wasiliy trofimof, téxnika penlirining doktori, proféssor aléksandir gogol iken.

Biz yuqirida atalghan bu xetke imza qoyghan alimlarning biri, hazir rusiyening sankit-pétérburg shehiride yashawatqan tébbiy penler doktori, shinjang tébbiy uniwérsitétining proféssori dénis dubrowin bilen alaqileshtuq.

Radi'omiz ziyaritini qobul qilghan dénis dubrowin ependi özining xalmurat ghopurni 30 yildin buyan tonuydighanliqini bildürüp, mundaq dédi: "Xalmurat bilen sankit-pétérburgta dissértatsiye üstide bille ishligentuq. Shuningdin kéyin u méni shinjang tébbiy uniwérsitétigha teklip qilip, men u yerde 20 yil proféssor bolup ishlidim. U méning yéqin dostum we ajayip insan. Uni siyasiy pa'aliyet bilen baghlaptu. U héch qandaq bir siyaset bilen shughullanmighan. Chünki u öpke késili boyiche ataqliq alim bolup, ismi dunyagha tonulghanidi. U omumen öz sahesi boyiche ilim-penni, shu jümlidin Uyghur méditsinasini rawajlandurghanidi. Kéyin xitaylar héch qandaq Uyghur méditsinasi mewjut emes, buning barliqini u oydin chiqiriwalghan dégen pikirlerni éytti. Emma uning ilmiy emgekliri xelq'arada élan qilinip, uni pütkül dunya tonup bolghanidi. Shuning üchün uning héch qandaq bir ilmiy töhpisi yoq dep éytishqa bolmaydu, chünki bu alliqachan ispatlinip bolghan. Xalmurat ghopurgha qoyulghan eyibke kelsek, uning ölüm jazasigha késilip, yéqin arida buning ijra qilinishi mumkin dégen teshwishlik xewerni igiliduq. Jaza ikki yilgha kéchiktürülgen bolsimu, bu waqit ötüp ketti. Biz ikki yil mabeynide uni qutuldurush üchün bir nechche qétim urunduq. Biz, alimlar, tashqi ishlar ministirliqi, xitay konsulluqi, moskwadiki elchixanisi arqiliq muraji'et qilsaqmu, jawab alalmiduq. Hazirqi ochuq xétimizni biz mumkin qeder rusiye we xelq'ara ammiwi axbarat wasitiliride köprek élan qilishqa tirishiwatimiz."

Dénis dubrowin yene öz sözide mezkur ochuq xetke xalmurat ghopurni yéqindin tonuydighan we bilgen eng ataqliq alimlarning imza qoyghanliqini, imza qoyghuchilar sanining buningdinmu köp bolushi mumkinlikini otturigha qoydi.

Biz qazaqistanning almuta shehiridiki asféndiyarof namidiki tébbiy uniwérsitétining proféssori, tébbiy penler doktori marat asimof ependini ziyaret qilghinimizda, u mundaq dédi: "Men tordin mezkur xewerni oqup chiqqandin kéyin bu manga nahayiti qattiq tesir qildi. Sewebi men uzun waqit xalmurat ghopur bilen néme ishlarning yüz bergenliki, uning ishlirining qandaq boluwatqanliqi heqqide anglimighan hem bilmigen idim. Rusiye alimlirining xalmuratni qollighanliqi méni qattiq tewrendürdi. Buning barliqi xalmurat toghriliq ménimu esleshke mejburlidi. Xalmurat ghopur kim? u alim, meshhur doxtur, öz ishining chong mutexessisi. Köpchiliki Uyghurlar duch kelgen mesililerni yaxshi bilmeydu. Shexsen özüm musulmanlargha qarshi emesmen. Emma Uyghurning köpligen mesililiri musulmanlar bilen zich baghlashturulmaqta. Xitay buningdin paydilinip, Uyghurlarni islam térrorchiliqida, diniy esebiylikide eyiblimekte. Bu yerde mesile peqet biwasite Uyghurlar heqqide, ulargha qaritilghan qirghinchiliq, ularning yérini bésiwélish, ularning tebi'iy bayliqlirini igiliwélish, qisqisi, Uyghurlarni millet süpitide tomuridin yoqitish toghrisida boluwatidu. Xalmuratqa kelsem, men uning bilen 1994-1995-yillardin buyan tonush. Men u chaghda sankit-puturburg shehiridiki béxtéréf namidiki tébbiy institutida oqup, ishlewatattim. Men uning bilen shu institutta ötken ilmiy muhakime yighinida tonushqanidim. U méning Uyghur ikenlikimge heyran bolghanidi. Biz shuningdin tartip, dostliship, uzun waqit ariliship yürduq. U nechche qétim almutagha kelgen. Ménimu u bir nechche qétim teklip qilghan. 2010-Yili qazaqistan tébbiy uniwérsitéti bilen shinjang tébbiy uniwérsitéti otturisida hemkarliq kücheydi. Shuningdin kéyin men uning bilen yene bir nechche qétim körüshtüm."

Marat asimof xalmurat ghopurning dunyagha tonulghan alim bolsimu, asassiz eyibler bilen qamalghanliqini bilip, buninggha qattiq qayghurghanliqini, uning tézrek erkilikke chiqishini chin yürikidin tileydighanliqini bildürdi.

Igilishimizche, xitayning yighiwélish lagérlirida onlighan Uyghur alimliri azab chékiwatqan bolup, bu ammiwi axbarat wasitiliride we ijtima'iy taratqularda küchlük ghulghula qozghap kelgeniken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet