Җәмил һәсәнли билән сөһбәт: "шәрқий түркистандики хәлқ һәркити" (3)

Мухбиримиз әзиз
2021-08-06
Share
Җәмил һәсәнли билән сөһбәт: Әзәрбәйҗандики баку университетиниң профессори, әзәрбәйҗан парламентиниң сабиқ әзаси, "совет иттипақиниң шинҗаң сиясити: сталин вә шәрқий түркистандики хәлқ һәрикити" намлиқ китабниң аптори җәмил һәсәнли әпәнди. 2014-Йили 12-өктәбир.
wikipedia.org

Әзәрбәйҗан баку университетиниң профессори, әзәрбәйҗан парламентиниң сабиқ әзаси җәмил һәсәнлиниң йеқинда нәшрдин чиққан "совет иттипақиниң шинҗаң сиясити: сталин вә шәрқий түркистандики хәлқ һәркити" намлиқ әсиридә баян қилинишичә, 1930-йилларда уйғур диярида бих сүрүштин рәсмий қораллиқ қозғилаң басқучиға көтүрүлгән хәлқ һәрикити дәсләпки қәдәмдә совет иттипақиниң иқтисадий еһтияҗи вә хитай милитарист шең шисәйниң сиясий қара нийити зич бирләшкәнликтин тезла җимиқтурулған. Буниң билән совет иттипақи дәсләпки қәдәмдә өзигә садиқ бир һакимийәтниң үрүмчидә иш беҗиришини әмәлгә ашурған; милитарист шең шисәй болса ‍өзигә күчлүк бир арқа тирәкни пәйда қилип, өзиниң сиясий орнини техиму мустәһкәмләшкә киришкән. Буниң билән совет иттипақи үчүн "шәрқий түркистан райони японийә яки әнглийә җаһангирликиниң алқиниға чүшүп кетиши мумкин" дегән әндишә бикар қилинған. Буниң ипадиси болса шең шисәйниң бивастә рәһбәрликидики "җаһангирликкә қарши туруш уюшмиси" ниң қурулушида әкс әткән. Буниң билән хитай өлкилиридики бир қисим мәтбуатларда "шинҗаң өлкииси һазир русларниң контроллуқидики бир районға айлинип қалди" дегәндәк шикайәтләр көрүлүшкә башлиған. Әмма аридин узун өтмәй нәнҗиңдин әвәтилгән тәкшүрүш өмики бир мәзгиллик тәкшүрүштин кейин өлкилик һөкүмәт вә совет консулханиси билән бирликтә "бу районни совет иттипақиниң өзигә қошувелиш нийити йоқ" дегән мәзмунда бирләшмә баянат елан қилған. Әнә шу мәзгилләрдин башлап совет иттипақи компартийәси сиясий бюрусиниң әзаси лазар кагановичниң орунлаштуруши билән зор бир түркүм совет кадирлири, җүмлидин абдулла сираҗидинов, иминов кәрим, мәшур розийев, әһмәд рәһимов қатарлиқ комунистлар сиясий хизмәт, иқтисадий система вә башқа саһәдики хизмәтләргә "ярдәм" бериш үчүн москвадин үрүмчигә йетип кәлгән.

Шең шисәй әнә шу тәриқидә совет иттипақини өзигә йөләнчүк қилип туруп, он йилға йеқин өз орнини шунчилик мустәһкәмлигәнки, һәтта нәнҗиңдики хитай мәркизий һөкүмитиму уни орнидин қозғитишқа амал қилалмиған. Әмма шу вақитлардики сиясий вәзийәттә көрүлгән уштумтут өзгиришләр бу һални дәсләпки қәдәмдә бузуп ташлиған.

Сөһбитимиз җәрянида җәмил һәсәнли бу һәқтә мундақ деди: "мән илгири дәп өткинимдәк, бу вақитта шең шисәй алиқачан москвани зиярәт қилип совет компартийәсиниң әзалиқ картисини елип болған иди. Шуңа 1930-йиллиридин башлап ‹шинҗаң өлкиси' дәп билиниватқан бу район әмәлийәттә алиқачан москваниң башқуришидики бир өлкигә айлинип болған. Үрүмчидики барлиқ идариләрни хитайлар әмәс, бәлки москва башқуридиған болған. Әмма иккинчи дуня уруши башланғандин кейин германийә армийәси сталинградқа қарап шиддәт билән илгирилиди һәмдә совет армийәси еғир мәғлубийәткә учрашқа башлиди. Шең шисәй бу һални көргәндин кейин ‹совет иттипақи түгәшти' дәп ойлап өзини қутқузушниң ғемини йейишкә башлиди. Шуниң билән у тездин өзиниң советкә қарши икәнликини җакарлиди. Җүмлидин москвада ‍оқуған һәмдә рус қизиға өйләнгән бир қорсақ ‍инисини мәхпий өлтүрүп бу өлүм вәқәсини русларға артип қойди. Арқидинла мушуни баһанә қилип совет иттипақиниң тәсирини кәскинлик билән тазилашни башливәтти, шуниңдәк барлиқ совет мутәхәссислирини қайтип кетишкә буйруди. Бу уруш мәзгилидики совет иттипақиниң иқтисадий мәнпәәтигә еғир зиянларни пәйда қилатти. 1943-Йили муавин ташқий ишлар министири виладимир деканазов үрүмчигә мәхпий зиярәткә келип шең шисәйдин ‹хаталиқини тонуш' ни тәләп қилди. Әмма буниң үнүми болмиғанлиқи үчүн сталин ахирқи һесабта шең шисәйни есидин чиқмиғудәк қилип ‹җазалаш' қарариға кәлди. Шу йили май ейидики сиясий бюрониң бир қетимлиқ мәхпий йиғинида шең шисәйгә қарши мусулманларниң хәлқ һәрикитини қоллаш һәққидә қарар елинди. Буниң билән қошна болған оттура асия җумһурийәтлиригә буниң тәйярлиқ хизмәтлирини тездин ишләш һәққидә буйруқ йолланди. Әнә шу тәриқидә сталинниң шең шисәйни мәҗбурий тәхттин чүшүрүш һәркити башланди."

Апторниң баян қилишичә, совет компартийәсигә әза болған шең шисәйниң бирла юмулап совет компартийәсигә қарши чиқиши йәнә бир яқтин дунявий тәртип үчүн баш қатуриватқан америка һөкүмитиниңму диққитини қозғиған. 1944-Йили май ейида америкиниң муавин президенти һенрий валлес москва сәпиридә сталин вә молотов билән сөһбәтләшкәндин кейин, үрүмчигә йол алған. Дуня урушиниң еһтияҗи үчүн совет иттипақи билән хитай дөлити оттурисидики достлуқ мунасивитиниң давам қилишини үмид қиливатқан америка һөкүмити бу хил достлуққа тосқунлуқ пәйда қиливатқан кишиниң шең шисәй икәнликини чоңқур тонуп йәткән. Бу хил "қош тонуш" ниң нәтиҗисидә сталинниң бивастә буйруқи билән "или, алтай вә тарбағатай районини база қилип туруп шәрқий түркистан азадлиқ һәркитини башлаш" һәққидә қарар елинған. Оттура асия тәрәптә болса "шәрқ һәқиқити" вә "қазақ ели" намлиқ гезит-журналлар нәшр қилинип, мәхпий һалда уйғур дияриға тарқитилған һәмдә бу арқилиқ миллий азадлиқ идийәси вә тәшәббуслири тонуштурулған.

Бу һәқтә сөз болғанда җәмил һәсәнли әпәнди мундақ дәйду: "бу йәрдики мәсилә шуки, буниң җәряни қош қатламда раваҗландурулди. Буниңдики биринчи мәсилә, уйғурлар вә башқа мусулманларниң хитай һөкүмитигә болған наразилиқи таза юқури пәллигә чиққан иди. Немишқа дегәндә бу райондики нопусниң бәш-алтә пирсәнтини игиләйдиған хитайлар барлиқ һөкүмранлиқ системисини игиливалған иди. Йәнә келип улар шәрқий түркистанға мустәмликә қатарида муамилә қилатти. Йәрликләр болса буниңдин нарази иди. Совет иттипақи дәл мушу нуқтидин пайдиланди һәмдә қозғилаң вақтини 1944-йили 7-ноябир күни қилип бекитти. Немә үчүн бу күнни бекитиду? чүнки бу күн өктәбир инқилабиниң хатирә күни. Улар илгири охшаш болған хатирә күндә иранниң әзәрбәйҗан өлкисини совет азәрбәйҗан җумһурийитигә қошувелишни пиланлиған. Әмма бу уруш башлинип кетип әмәлгә ашмай қалған. Бу һал шәрқий түркистандиму ашундақ мәзмунда қайта тәкрарланди. Әмди йәнә бир яқтин қарайдиған болсақ уйғурларму совет иттипақиниң дәл мушундақ пәвқуладдә ‹сиясий еһтияҗи' дин пайдиллинип өзлириниң мустәқиллиқини қолға кәлтүрүвелишни арзу қилған. Чүнки ‍өз миллитиниң азадлиқини қолға кәлтүрүп өз вәтинини мустәқиллиққа игә қилиш үчүн уйғур сәркиләр ташқий ярдәмниң бәкму муһимлиқини тонуп йәткән. Шундақ болғанлиқи үчүн улар коммунизимниң чеграсини техиму шәрқтики районларға кеңәйтиш арзусида болуватқан совет иттипақини иккиләнмәйла ярдәм мәнбәси қилип таллиған. Бу һал ғәрп дунияси үчүн совет иттипақиниң көләңгисини оттура асияда кеңәйтиш, дәп қаралған; хитай үчүн болса өз қолидики бир парчә зор територийәни йоқитиштин дерәк бәргән; уйғур сәркиләр үчүн болса вәтәнни азад қилишниң бир яхши пурсити, дәп қаралған. Шуңа бу мәсилини бирла тәрәптин көзитиш мувапиқ әмәс, буниңда һәммила тәрәптики амилларни ойлишиш зөрүр. Чүнки буниңда совет иттипақиниң мәнпәәти, хитайниң мәнпәәти, ғәрп дунясиниң әндишиси һәмдә уйғурларниң хитайдин қутулуп чиқиш арзуси бирлишип кәткән. Болупму ахирқиси әң муһим. Шуңа бүгүнки уйғурлар бу хәлқ һәркитидин пәхирлиниши лазим. Чүнки уларниң ата-бовилири ашу һәркәттә хитай һөкүмранлиқиға қарши чиққан. Чүнки бу бир қетимлиқ вәтәнни азад қилиш һәркити иди."

Апторниң баян қилишичә, әнә шу тәриқидә шең шисәй он йилдин артуқ дәвран сүргән үрүмчидин нәччә айрупилан вә 187 йүк машинисиға лиқ бесилған ғайәт зор миқдардики байлиқ билән 1944-йили сентәбирдә чоңчиңға барған һәмдә гомиңдаң һөкүмитиниң орманчилиқ-деһқанчилиқ министири болған. Униң орниға җяң җешиниң ишәнчлик адәмлиридин ву җоңшин өлкә рәиси болуп тәйинләнгән. Аридин узун өтмәй ғулҗа шәһридә қораллиқ қозғилаң көтүрүлүп "шәрқий түркистан җумһурийити" йәнә бир қетим қурулған һәмдә дәсләпки қәдәмдә мустәқиллиқниң пәрдисини ачқан. Әнә шу тәриқидә уйғур диярида үрүмчи вә ғулҗа пайтәхт болған һалда икки һакимийәт тәң мәвҗут болуштәк пәвқуладдә вәзийәт яритилған. Гәрчә шәрқий түркистан җумһурийитиниң тоққуз маддилиқ баянатидики "хитайниң шәрқий түркистандики һакиммутләқлиқигә хатимә бериш, шәрқий түркистанни һөр вә мустәқил җумһурийәт қилип қуруп чиқиш, шәрқий түркистанниң иқтисадини гүлләндүрүш" қатарлиқ мәзмунлар ‍оңчил, солчил, милләтчи яки диндар қатарлиқ топқа тәвә кишиләрни бир йәргә җәм қилалиған болсиму, әмма мәзкур һөкүмәтниң мәвҗутлуқи көплигән хирисларға дуч кәлгән. Аридин узун өтмәй совет иттипақи билән хитайниң мунасивити қоюқлашқанлиқтин сталин йәнә бир қетим буйруқ чүшүрүп, шәрқий түркистан җумһурийитини 1946-йилидики "үрүмчи 11 бетим сөһбити" арқилиқ бирләшмә һакимийәт һасил қилишқа буйруған.

Бу һәқтә сөз болғанда җәмил һәсәнли мундақ дәйду: "шәрқий түркистан җумһурийити һөкүмитиниң рәһбәрлири икки хил типқа мәнсуп кишиләр иди: бири, советқа майил кишиләр болуп улар әхмәтҗан қасими, абдукерим аббасов, исһақбек мунунов қатарлиқлар иди; йәнә бири болса әлихан төрә башчилиқидики кишиләр иди. Әлихан төрә ялғуз үч вилайәтниң мустәқил болушнила әмәс, йәнә пүтүн шәрқий түркистанни азат қилишни тәшәббус қилатти. Йәнә келип бу вақитларда дәл совет иттипақи хитайни ташқий моңғулниң мустәқиллиқини тән елишқа қиставатқан вақитлар болғачқа, икки тәрәп оттурисида көплигән сиясий содилар давам қилишқа башлиди. Шуниң билән хитай ташқий моңғулийәниң мустәқил болушини етирап қилидиған, ситалинму шәрқий түркистанниң хитай тәвәликидә қелишиға йол қойидиған бир вәзийәт шәкилләнди. Әмма совет иттипақиниң характерини бәкму яхши чүшинидиған әлихан төрә уйғурларниң аптономийә кәби һәқләргә игә болишидин қәтий нарази иди. Шуңа бу һалдин алиқачан хәвәрдар болған сталин алди билән әлихан төрини җимиқтуруш үчүн уни мәхпий һалда совет иттипақиға елип кәтти. Хаталашмисам, у киши 1975-йилиғичә ташкәнттә нәзәрбәндтә яшиди. Мундақчә ейтқанда, у раврус алданди. Шуниңдин кейинки бирләшмә һөкүмәткә уйғурлардин алтә-йәттә киши қатнаштурулған болсиму, һөкүмәтниң рәиси җаң җиҗоң болди. Бу һал таки мсуд сабири рәис болғичә давам қилди."

Апторниң баян қилишичә, шу вақитта уйғурлар арисидики совет иттипақиға қарши гуруһтики кишиләр гоминдаңға маһил, дәп қариливатқан мәсут сабири, әйса йүсүп алиптекин вә муһәммәдимин буғра қатарлиқ кишиләр болуп, улар җяң җешиниң совет иттипақидин әндишә қилиштәк еһтияҗи үчүн һөкүмәт орунлириға муһим мәнсәпләргә қоюлған. Улар мушу арқилиқ йәнә бир яқтин уйғурлар билән мәркизий һөкүмәтниң оттурисидики өчмәнлик ялқунлирини пәсәйтишниму көзлигән. Әмма реаллиқниң қандақ болушидин қәтийнәзәр, ахири һәр иккила тәрәп өз мәқсәдлиригә йетәлмигән. Йәни гоминдаңға маһил мәсут сабири гуруһи хитай коммунистлириниң қолида һалак болуп, терә-перәң болуп кәткән болса, әхмәтҗан қасими башчилиқидики "совет иттипақиниң ярдимидин пайдиллинип шәрқий түркистанни мустәқил қилимиз" дегүчиләр сталинниң арзусиға хилап мәвқәдә чиң турғанлиқтин 1949-йилидики бейҗиң сәпиридә сирлиқ айрупилан вәқәсигә учрап һаятидин айрилған.

Бу һәқтә сөз болғанда җәмил һәсәнли буниң бир мәйдан алдин тәйярланған сиясий дирама икәнликини алаһидә тәкитләйду: "сиясий бюрониң қарарида совет иттипақиниң айрупилани арқилиқ уйғур рәһбәрләрни бейҗиңға апириш бәлгиләнгән. Шуниң билән бу кишиләр үчүн советниң айрупилани тәйярланди. Совет тәрәп кимләрниң бейҗиңға баридиғанлиқи һәққидә бир исимлик турғузуп чиққан болуп, буларниң һәммиси өткән бәш йил ичидики уйғур хәлқиниң азадлиқ һәркәтлиридә сәркилик ролини ойниған кишиләр иди. Мениңчә, сталин бу ишта өзигә артуқчә аваричилиқ қалдурмаслиқни ойлиған болуши мумкин. Чүнки бу кишиләрни йоқатмиғанда хитай хәлқ җумһурийитиниң йеқин кәлгүсидә дуня коммунизим һәркитидә бир йеңи гүллиниш бәрпа қилишиға еғир тосқунлуқларни пәйда қилатти. Йәнә бир яқтин бундақ зор гүллинишкә нисбәтән уйғурларниң мустәқиллиқ һәркити бәкла кичик бир шәйи һесаблинатти. Хитай армийәси шәрқий түркистанни ишғал қилишни пилан қилиштин илгирила сталин 1949-йили хитай армийәсигә шәрқий түркистанға йүрүш қилиш тәклипини бәргән. Униң қаришичә, пакистан, йәни 1949-йили яритилған ислам дөлити бу тәвәлик үчүн йетип ашатти. Бу районда иккинчи бир мусулманлар дөлитини бәрпа қилиш униң арзулириға хилап иди. Мушу сәвәбтин сталин хитай рәһбәрлириниң ‹шинҗаңни тинчлиқ билән азат қилиш һәркиити' ни зөрүр болған барчә ярдәмләр билән тәмин әтти. Шуңа сталинда уйғур һәркитини бир яққа чөрүп ташлап, хитай инқилабини алқишлаш идийәси пәйда болди."

Җәмил һәсәнли бу вәқәләр һәққидики совет архиплирини көздин кәчүрүш җәрянида бу қетимлиқ айрупилан вәқәсигә четишлиқ һечқандақ архип материяллириниң мәвҗут әмәсликини, бәлким уларниң алиқачан әбәдийликкә ғайип қиливетилгән болуши мумкинликини байқиған. Әнә шу тәриқидә уйғурларниң йеқинқи заман тарихидики бу хәлқ һәркити көплигән қурбанларниң қени аққан болушиға қаримай ашундақ нәтиҗиләнгән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт