Jemil hesenli bilen söhbet: "Sherqiy türkistandiki xelq herkiti" (3)

Muxbirimiz eziz
2021-08-06
Share
Jemil hesenli bilen söhbet: Ezerbeyjandiki baku uniwérsitétining proféssori, ezerbeyjan parlaméntining sabiq ezasi, "Sowét ittipaqining shinjang siyasiti: stalin we sherqiy türkistandiki xelq herikiti" namliq kitabning aptori jemil hesenli ependi. 2014-Yili 12-öktebir.
wikipedia.org

Ezerbeyjan baku uniwérsitétining proféssori, ezerbeyjan parlaméntining sabiq ezasi jemil hesenlining yéqinda neshrdin chiqqan "Sowét ittipaqining shinjang siyasiti: stalin we sherqiy türkistandiki xelq herkiti" namliq esiride bayan qilinishiche, 1930-yillarda Uyghur diyarida bix sürüshtin resmiy qoralliq qozghilang basquchigha kötürülgen xelq herikiti deslepki qedemde sowét ittipaqining iqtisadiy éhtiyaji we xitay militarist shéng shiseyning siyasiy qara niyiti zich birleshkenliktin tézla jimiqturulghan. Buning bilen sowét ittipaqi deslepki qedemde özige sadiq bir hakimiyetning ürümchide ish béjirishini emelge ashurghan؛ militarist shéng shisey bolsa ‍özige küchlük bir arqa tirekni peyda qilip, özining siyasiy ornini téximu mustehkemleshke kirishken. Buning bilen sowét ittipaqi üchün "Sherqiy türkistan rayoni yaponiye yaki en'gliye jahan'girlikining alqinigha chüshüp kétishi mumkin" dégen endishe bikar qilin'ghan. Buning ipadisi bolsa shéng shiseyning biwaste rehberlikidiki "Jahan'girlikke qarshi turush uyushmisi" ning qurulushida eks etken. Buning bilen xitay ölkiliridiki bir qisim metbu'atlarda "Shinjang ölki'isi hazir ruslarning kontrolluqidiki bir rayon'gha aylinip qaldi" dégendek shikayetler körülüshke bashlighan. Emma aridin uzun ötmey nenjingdin ewetilgen tekshürüsh ömiki bir mezgillik tekshürüshtin kéyin ölkilik hökümet we sowét konsulxanisi bilen birlikte "Bu rayonni sowét ittipaqining özige qoshuwélish niyiti yoq" dégen mezmunda birleshme bayanat élan qilghan. Ene shu mezgillerdin bashlap sowét ittipaqi kompartiyesi siyasiy byurusining ezasi lazar kaganowichning orunlashturushi bilen zor bir türküm sowét kadirliri, jümlidin abdulla sirajidinow, iminow kerim, meshur roziyéw, ehmed rehimow qatarliq komunistlar siyasiy xizmet, iqtisadiy sistéma we bashqa sahediki xizmetlerge "Yardem" bérish üchün moskwadin ürümchige yétip kelgen.

Shéng shisey ene shu teriqide sowét ittipaqini özige yölenchük qilip turup, on yilgha yéqin öz ornini shunchilik mustehkemligenki, hetta nenjingdiki xitay merkiziy hökümitimu uni ornidin qozghitishqa amal qilalmighan. Emma shu waqitlardiki siyasiy weziyette körülgen ushtumtut özgirishler bu halni deslepki qedemde buzup tashlighan.

Söhbitimiz jeryanida jemil hesenli bu heqte mundaq dédi: "Men ilgiri dep ötkinimdek, bu waqitta shéng shisey aliqachan moskwani ziyaret qilip sowét kompartiyesining ezaliq kartisini élip bolghan idi. Shunga 1930-yilliridin bashlap 'shinjang ölkisi' dep biliniwatqan bu rayon emeliyette aliqachan moskwaning bashqurishidiki bir ölkige aylinip bolghan. Ürümchidiki barliq idarilerni xitaylar emes, belki moskwa bashquridighan bolghan. Emma ikkinchi dunya urushi bashlan'ghandin kéyin gérmaniye armiyesi stalin'gradqa qarap shiddet bilen ilgirilidi hemde sowét armiyesi éghir meghlubiyetke uchrashqa bashlidi. Shéng shisey bu halni körgendin kéyin 'sowét ittipaqi tügeshti' dep oylap özini qutquzushning ghémini yéyishke bashlidi. Shuning bilen u tézdin özining sowétke qarshi ikenlikini jakarlidi. Jümlidin moskwada ‍oqughan hemde rus qizigha öylen'gen bir qorsaq ‍inisini mexpiy öltürüp bu ölüm weqesini ruslargha artip qoydi. Arqidinla mushuni bahane qilip sowét ittipaqining tesirini keskinlik bilen tazilashni bashliwetti, shuningdek barliq sowét mutexessislirini qaytip kétishke buyrudi. Bu urush mezgilidiki sowét ittipaqining iqtisadiy menpe'etige éghir ziyanlarni peyda qilatti. 1943-Yili mu'awin tashqiy ishlar ministiri wiladimir dékanazow ürümchige mexpiy ziyaretke kélip shéng shiseydin 'xataliqini tonush' ni telep qildi. Emma buning ünümi bolmighanliqi üchün stalin axirqi hésabta shéng shiseyni ésidin chiqmighudek qilip 'jazalash' qararigha keldi. Shu yili may éyidiki siyasiy byuroning bir qétimliq mexpiy yighinida shéng shiseyge qarshi musulmanlarning xelq herikitini qollash heqqide qarar élindi. Buning bilen qoshna bolghan ottura asiya jumhuriyetlirige buning teyyarliq xizmetlirini tézdin ishlesh heqqide buyruq yollandi. Ene shu teriqide stalinning shéng shiseyni mejburiy texttin chüshürüsh herkiti bashlandi."

Aptorning bayan qilishiche, sowét kompartiyesige eza bolghan shéng shiseyning birla yumulap sowét kompartiyesige qarshi chiqishi yene bir yaqtin dunyawiy tertip üchün bash qaturiwatqan amérika hökümitiningmu diqqitini qozghighan. 1944-Yili may éyida amérikining mu'awin prézidénti hénriy wallés moskwa sepiride stalin we molotow bilen söhbetleshkendin kéyin, ürümchige yol alghan. Dunya urushining éhtiyaji üchün sowét ittipaqi bilen xitay döliti otturisidiki dostluq munasiwitining dawam qilishini ümid qiliwatqan amérika hökümiti bu xil dostluqqa tosqunluq peyda qiliwatqan kishining shéng shisey ikenlikini chongqur tonup yetken. Bu xil "Qosh tonush" ning netijiside stalinning biwaste buyruqi bilen "Ili, altay we tarbaghatay rayonini baza qilip turup sherqiy türkistan azadliq herkitini bashlash" heqqide qarar élin'ghan. Ottura asiya terepte bolsa "Sherq heqiqiti" we "Qazaq éli" namliq gézit-zhurnallar neshr qilinip, mexpiy halda Uyghur diyarigha tarqitilghan hemde bu arqiliq milliy azadliq idiyesi we teshebbusliri tonushturulghan.

Bu heqte söz bolghanda jemil hesenli ependi mundaq deydu: "Bu yerdiki mesile shuki, buning jeryani qosh qatlamda rawajlanduruldi. Buningdiki birinchi mesile, Uyghurlar we bashqa musulmanlarning xitay hökümitige bolghan naraziliqi taza yuquri pellige chiqqan idi. Némishqa dégende bu rayondiki nopusning besh-alte pirsentini igileydighan xitaylar barliq hökümranliq sistémisini igiliwalghan idi. Yene kélip ular sherqiy türkistan'gha mustemlike qatarida mu'amile qilatti. Yerlikler bolsa buningdin narazi idi. Sowét ittipaqi del mushu nuqtidin paydilandi hemde qozghilang waqtini 1944-yili 7-noyabir küni qilip békitti. Néme üchün bu künni békitidu? chünki bu kün öktebir inqilabining xatire küni. Ular ilgiri oxshash bolghan xatire künde iranning ezerbeyjan ölkisini sowét azerbeyjan jumhuriyitige qoshuwélishni pilanlighan. Emma bu urush bashlinip kétip emelge ashmay qalghan. Bu hal sherqiy türkistandimu ashundaq mezmunda qayta tekrarlandi. Emdi yene bir yaqtin qaraydighan bolsaq Uyghurlarmu sowét ittipaqining del mushundaq pewqul'adde 'siyasiy éhtiyaji' din paydillinip özlirining musteqilliqini qolgha keltürüwélishni arzu qilghan. Chünki ‍öz millitining azadliqini qolgha keltürüp öz wetinini musteqilliqqa ige qilish üchün Uyghur serkiler tashqiy yardemning bekmu muhimliqini tonup yetken. Shundaq bolghanliqi üchün ular kommunizimning chégrasini téximu sherqtiki rayonlargha kéngeytish arzusida boluwatqan sowét ittipaqini ikkilenmeyla yardem menbesi qilip tallighan. Bu hal gherp duniyasi üchün sowét ittipaqining kölenggisini ottura asiyada kéngeytish, dep qaralghan؛ xitay üchün bolsa öz qolidiki bir parche zor téritoriyeni yoqitishtin dérek bergen؛ Uyghur serkiler üchün bolsa wetenni azad qilishning bir yaxshi pursiti, dep qaralghan. Shunga bu mesilini birla tereptin közitish muwapiq emes, buningda hemmila tereptiki amillarni oylishish zörür. Chünki buningda sowét ittipaqining menpe'eti, xitayning menpe'eti, gherp dunyasining endishisi hemde Uyghurlarning xitaydin qutulup chiqish arzusi birliship ketken. Bolupmu axirqisi eng muhim. Shunga bügünki Uyghurlar bu xelq herkitidin pexirlinishi lazim. Chünki ularning ata-bowiliri ashu herkette xitay hökümranliqigha qarshi chiqqan. Chünki bu bir qétimliq wetenni azad qilish herkiti idi."

Aptorning bayan qilishiche, ene shu teriqide shéng shisey on yildin artuq dewran sürgen ürümchidin nechche ayrupilan we 187 yük mashinisigha liq bésilghan ghayet zor miqdardiki bayliq bilen 1944-yili séntebirde chongchinggha barghan hemde gomingdang hökümitining ormanchiliq-déhqanchiliq ministiri bolghan. Uning ornigha jyang jéshining ishenchlik ademliridin wu jongshin ölke re'isi bolup teyinlen'gen. Aridin uzun ötmey ghulja shehride qoralliq qozghilang kötürülüp "Sherqiy türkistan jumhuriyiti" yene bir qétim qurulghan hemde deslepki qedemde musteqilliqning perdisini achqan. Ene shu teriqide Uyghur diyarida ürümchi we ghulja paytext bolghan halda ikki hakimiyet teng mewjut bolushtek pewqul'adde weziyet yaritilghan. Gerche sherqiy türkistan jumhuriyitining toqquz maddiliq bayanatidiki "Xitayning sherqiy türkistandiki hakimmutleqliqige xatime bérish, sherqiy türkistanni hör we musteqil jumhuriyet qilip qurup chiqish, sherqiy türkistanning iqtisadini güllendürüsh" qatarliq mezmunlar ‍ongchil, solchil, milletchi yaki dindar qatarliq topqa tewe kishilerni bir yerge jem qilalighan bolsimu, emma mezkur hökümetning mewjutluqi köpligen xirislargha duch kelgen. Aridin uzun ötmey sowét ittipaqi bilen xitayning munasiwiti qoyuqlashqanliqtin stalin yene bir qétim buyruq chüshürüp, sherqiy türkistan jumhuriyitini 1946-yilidiki "Ürümchi 11 bétim söhbiti" arqiliq birleshme hakimiyet hasil qilishqa buyrughan.

Bu heqte söz bolghanda jemil hesenli mundaq deydu: "Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining rehberliri ikki xil tipqa mensup kishiler idi: biri, sowétqa mayil kishiler bolup ular exmetjan qasimi, abdukérim abbasow, is'haqbék mununow qatarliqlar idi؛ yene biri bolsa elixan töre bashchiliqidiki kishiler idi. Elixan töre yalghuz üch wilayetning musteqil bolushnila emes, yene pütün sherqiy türkistanni azat qilishni teshebbus qilatti. Yene kélip bu waqitlarda del sowét ittipaqi xitayni tashqiy mongghulning musteqilliqini ten élishqa qistawatqan waqitlar bolghachqa, ikki terep otturisida köpligen siyasiy sodilar dawam qilishqa bashlidi. Shuning bilen xitay tashqiy mongghuliyening musteqil bolushini étirap qilidighan, sitalinmu sherqiy türkistanning xitay tewelikide qélishigha yol qoyidighan bir weziyet shekillendi. Emma sowét ittipaqining xaraktérini bekmu yaxshi chüshinidighan elixan töre Uyghurlarning aptonomiye kebi heqlerge ige bolishidin qet'iy narazi idi. Shunga bu haldin aliqachan xewerdar bolghan stalin aldi bilen elixan törini jimiqturush üchün uni mexpiy halda sowét ittipaqigha élip ketti. Xatalashmisam, u kishi 1975-yilighiche tashkentte nezerbendte yashidi. Mundaqche éytqanda, u rawrus aldandi. Shuningdin kéyinki birleshme hökümetke Uyghurlardin alte-yette kishi qatnashturulghan bolsimu, hökümetning re'isi jang jijong boldi. Bu hal taki ms'ud sabiri re'is bolghiche dawam qildi."

Aptorning bayan qilishiche, shu waqitta Uyghurlar arisidiki sowét ittipaqigha qarshi guruhtiki kishiler gomindanggha mahil, dep qariliwatqan mes'ut sabiri, eysa yüsüp aliptékin we muhemmed'imin bughra qatarliq kishiler bolup, ular jyang jéshining sowét ittipaqidin endishe qilishtek éhtiyaji üchün hökümet orunlirigha muhim menseplerge qoyulghan. Ular mushu arqiliq yene bir yaqtin Uyghurlar bilen merkiziy hökümetning otturisidiki öchmenlik yalqunlirini peseytishnimu közligen. Emma ré'alliqning qandaq bolushidin qet'iynezer, axiri her ikkila terep öz meqsedlirige yételmigen. Yeni gomindanggha mahil mes'ut sabiri guruhi xitay kommunistlirining qolida halak bolup, tére-péreng bolup ketken bolsa, exmetjan qasimi bashchiliqidiki "Sowét ittipaqining yardimidin paydillinip sherqiy türkistanni musteqil qilimiz" dégüchiler stalinning arzusigha xilap mewqede ching turghanliqtin 1949-yilidiki béyjing sepiride sirliq ayrupilan weqesige uchrap hayatidin ayrilghan.

Bu heqte söz bolghanda jemil hesenli buning bir meydan aldin teyyarlan'ghan siyasiy dirama ikenlikini alahide tekitleydu: "Siyasiy byuroning qararida sowét ittipaqining ayrupilani arqiliq Uyghur rehberlerni béyjinggha apirish belgilen'gen. Shuning bilen bu kishiler üchün sowétning ayrupilani teyyarlandi. Sowét terep kimlerning béyjinggha baridighanliqi heqqide bir isimlik turghuzup chiqqan bolup, bularning hemmisi ötken besh yil ichidiki Uyghur xelqining azadliq herketliride serkilik rolini oynighan kishiler idi. Méningche, stalin bu ishta özige artuqche awarichiliq qaldurmasliqni oylighan bolushi mumkin. Chünki bu kishilerni yoqatmighanda xitay xelq jumhuriyitining yéqin kelgüside dunya kommunizim herkitide bir yéngi güllinish berpa qilishigha éghir tosqunluqlarni peyda qilatti. Yene bir yaqtin bundaq zor güllinishke nisbeten Uyghurlarning musteqilliq herkiti bekla kichik bir shey'i hésablinatti. Xitay armiyesi sherqiy türkistanni ishghal qilishni pilan qilishtin ilgirila stalin 1949-yili xitay armiyesige sherqiy türkistan'gha yürüsh qilish teklipini bergen. Uning qarishiche, pakistan, yeni 1949-yili yaritilghan islam döliti bu tewelik üchün yétip ashatti. Bu rayonda ikkinchi bir musulmanlar dölitini berpa qilish uning arzulirigha xilap idi. Mushu sewebtin stalin xitay rehberlirining 'shinjangni tinchliq bilen azat qilish herki'iti' ni zörür bolghan barche yardemler bilen temin etti. Shunga stalinda Uyghur herkitini bir yaqqa chörüp tashlap, xitay inqilabini alqishlash idiyesi peyda boldi."

Jemil hesenli bu weqeler heqqidiki sowét arxiplirini közdin kechürüsh jeryanida bu qétimliq ayrupilan weqesige chétishliq héchqandaq arxip matériyallirining mewjut emeslikini, belkim ularning aliqachan ebediylikke ghayip qiliwétilgen bolushi mumkinlikini bayqighan. Ene shu teriqide Uyghurlarning yéqinqi zaman tarixidiki bu xelq herkiti köpligen qurbanlarning qéni aqqan bolushigha qarimay ashundaq netijilen'gen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet