Xelq'ara kechürüm teshkilati xitayni nazaret yumtalliri bilen teminligen firansiye, shwétsiye, gollandiye shirketlirini eyiblidi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-09-22
Élxet
Pikir
Share
Print
Qarshi teripi égiz binalar bilen tolghan xongkongdiki wiktoriye portigha ésilghan közitish kamérasi. 2020-Yili 28-iyul. Xelq'ara kechürüm teshkilati yawropa ittipaqi choqum téxnika éksportini nazaret qilish qa'idisini chingitishi kéreklikini eskertken.
Qarshi teripi égiz binalar bilen tolghan xongkongdiki wiktoriye portigha ésilghan közitish kamérasi. 2020-Yili 28-iyul. Xelq'ara kechürüm teshkilati yawropa ittipaqi choqum téxnika éksportini nazaret qilish qa'idisini chingitishi kéreklikini eskertken.
REUTERS

Xelq'ara kechürüm teshkilati yawropa ittipaqidin xitaygha nazaret qorallirini sétip bériwatqan yawropa shirketlirini chekleshni telep qildi.

22-Séntebir biryussélda chaqirilmaqchi bolghan yawropa parlaménti ezaliri we yawropa ittipaqigha eza döletlerning omumiy yighinidin bir kün burun xelq'ara kechürüm teshkilati "Yawropa shirketliri kishilik hoquqni depsende qilghuchi xitaylargha nazaret qorallirini sétip bermekte" namliq bir doklat élan qilghan. Bu doklat yawropa ittipaqining mezkur yighinida nazaret qorallirini éksport qilish belgilimisini kücheytish toghrisida jiddiy bir qarar élishi üchün sunulghan.

21-Séntebir küni élan qilin'ghan "Yawropa shirketliri kishilik hoquqni depsende qilghuchi xitaylargha nazaret qorallirini sétip bermekte" namliq doklatta bayan qilinishiche, firansiye, shiwétsiye we gollandiyediki 3 shirket xitayning nazaret kaméraliri üchün ishlitidighan chiray tonush téxnikisi we tor kamérasi sistémisini xitay terepke sétip bergen bolup, xitay hökümiti bu xil digital (sifirlashturulghan) nazaret kaméralirini Uyghurlar we bashqa musulman milletlerni keng kölemde teqib astida tutush üchün ishletmektiken.

Doklatta tilgha élinishiche, "Asmanda tor" we "Ötkür köz" namliq bu sifirlashturulghan yumtallar xitayda puxralarni nazaret qilish üchün omumyüzlük yolgha qoyuluwatqan bolup, xitay saqchi da'irisi nazaret saheside héchqachan bolup baqmighan közitish qorallirigha érishken. Bu bi'ologiyelik közitish qorallirining Uyghur diyarida ornitilmighan yerliri qalmighan. Buning bilen 1 milyondin artuq Uyghur we bashqa azsanliq milletler atalmish "Qayta terbiyilesh merkezliri" ge qamalghan.

Doklatta mundaq déyilidu: "Eger yawropa ittipaqi hökümetliri yawropa shirketlirining bu xil téxnikilarni xitaygha dawamliq sétishigha yol qoyghan teqdirde, ularning shinjangdiki sistémiliq basturushlargha cheklime qoyush iradisi quruq gepke aylinip qalidu".

Doklatta tilgha élin'ghan "Bi'ologiyelik nazaret" sistémisi chiray tonush iqtidarigha ige bolghan yumtallarni öz ichige alghan bolup, insan tebi'itige tajawuz qilish xaraktéri eng küchlük bolghan sifirlashturulghan nazaret téxnikisi hésablinidiken. U shexslerni fizilogiyelik alahidiliklirige qarap perqlendürüsh, iz qoghlap nazaret qilish iqtidarigha ige bolup, shexsiy mexpiyetlik, söz we diniy erkinlik, yighilish erkinliki qatarliqlargha éghir tehdit peyda qilidiken.

Xelq'ara kechürüm tishkilati yawropa shirketliri xitaygha sétip bergen, Uyghur diyarida yolgha qoyuluwatqan oxshash bolmighan 3 xil dégital nazaret téxnikisini éniqlap chiqqan.

Firansiyening dölet halqighan "Idemia" shirkitige tewe bolghan "Morpho" shirkiti 2015-yili shangxey jama'et xewpsizliki idarisi bilen chiray tonush üsküniliri toxtami imzalighan. Bu shirket xitayni chiray tonush téxnikisi we fizilogiyelik perqlendürüsh sistémisi bilen teminligen.

Shiwétsiyening "Axis" shirkiti xitayni tor kamérasi sistémisi bilen teminlep, xitay jama'et xewpsizliki organlirining nazaret sistémisini zor derijide yükselitken. Bu tor kamérasi arqiliq bixeter nazaret bilen shughullan'ghili we yiraqtin nazaret qilish meqsitige yetkili bolidiken. Yeni 360 gradusluq da'irini, 300-400 métir ariliqni közetkili bolidiken. Mezkur shirket özlirining xitayning nazaret sistémisining tereqqiyati üchün qoshqan bu töhpiliri üchün maxtan'ghan. Xitay qanun organliri ularning mehsulatlirini birqanche qétim "Tewsiyelik mehsulat" qatarigha kirgüzgen.

Gollandiyening "Noldus" namliq uchur téxnikisi shirkiti xitayning jama'et xewpsizliki organliri we bashqa qanun organlirigha "Héssiyatni perqlendürüsh" sistémisini satqan. Bu shirketning "Face  reader" (chiray tonush) namliq yumtali insanlardiki xushallinish, qayghurush, achchiqlinish, heyran bolush yaki seskinishtek chiray ipadilirini aptomatik halda tehlil qilalaydiken. Bu shirketning xitay jama'et xewpsizliki ministirliqi bilen alaqisi bar iken. Mezkur shirket 2012-yilidin 2018-yilighiche özlirining közitish yumtalini shinjangdiki 2 uniwérsitétqa satqan. Buning biri 2012-yili shixenze uniwérsitétigha satqan "Közetküchi T X" yumtali iken.

Xelq'ara kechürüm teshkilati doklatida Uyghur qatarliq milletlerge éghir derijide ziyankeshlik qiliwatqan yawropa shirketlirining yuqiriqidek yumtallarni xitaygha sétip bérishige qarshi jiddiy tedbir élishni telep qilghan.

D u q re'isi dolqun eysa ependi bu heqte toxtalghanda, xelq'ara kechürüm teshkilatining bu doklatining yawropa ittipaqida jiddiy étibargha élinishini ümid qilidighanliqini bildürdi. Xelq'ara kechürüm teshkilati gollandiye shöbisining ezasi zeynidin ependimu bu heqte qarashlirini bildürüp ötti.

Xitayning közitish kaméralirigha qarshi sadalar xelq'arada barghanséri küchiyiwatqan bolup, norwégiye metbu'atliridiki xewerlerde tilgha élinishiche, 18-séntebir norwégiye néft fondi jem'iyiti xitayning xangju shehiridiki közitish kamérasi yasaydighan hikwison digital( sifirlashturulghan) téxnologiye shirkitige salghan 1 milyard 200 milyonluq meblighini emeldin qaldurghan. Buning sewebi hikwison yasighan közitish kaméralirining Uyghurlarni nazaret qilishqa qollinilghanliqi bolghan.

Toluq bet