Tayland saqchiliri bangkok partlash weqesige chétishliq achquchluq gumandarlarni iz qoghlap tekshürmektiken

Muxbirimiz erkin
2015-11-11
Share
tayland-uyghur-musapir.jpg Taylandiki Uyghur musapirlar turuwatqan lagérdin körünüsh. 2014-Yili iyun.
gokbayrak.com


Nöwette, bu yil 17 - awghust bangkoktiki érawan ibadetxanisida yüz bergen partlash weqesining chétishliq da'irisi malayshiyagha kéngeygen. “Bangkok pochta géziti” 9 - noyabir élan qilghan xewiride, tayland hökümitining yéqinda malayshiyagha bir tekshürüsh guruppisi ewetkenlikini ashkarilidi.

Tayland bash saqchi nazaretchisi général suchart térasawat Suchart Teerasawat bashchiliqidiki tekshürüsh guruppisining wezipisi 17 - awghust érawan ibadetxanisigha bomba qoyghan gumandarning iz - dérikini qilishken.

Tayland merkizi tekshürüsh idarisidiki bir muhim uchur menbesi “Bangkok pochta géziti” ge bergen uchurida, bir bombichi gumandarning jenubiy tayland chégrasi arqiliq malayshiyagha ötüp ketkenliki bayqalghanliqini, u adem 17 - awghust küni “Érawan ibadetxanisigha bomba qoyghan sériq maykiliq gumandaridek qilidighanliqi” ni bildürgen.

17 - Awghust yüz bergen mezkur weqede 20 adem ölgen, 120 din artuq adem yarilan'ghan tayland hökümiti partlashni adem bédiklirige baghlighan. Weqeni ularni öch élish herikiti, dep körsetken idi. Xitay hökümiti bolsa weqede xelq'ara térrorluq guruhlarning qoli barliqi gumanliq, dégen.

Amérika xudson institutining xitay mesililiri tetqiqatchisi doktor xen lyenchaw ependining körsitishiche, bangkoktiki partlash Uyghur rayonida yüz bergen zorawanliq weqeliridin perqlinidu. Uning xelq'ara arqa körünüshi bar.

U mundaq dédi: “Taylandtiki u weqe nahayiti éniqki, uningda qollan'ghan partlitish qorali iptida'iy emes, u nisbeten ilghar nerse. U islam döliti ISIS we bashqa xelq'ara térrorluq guruhlar burun qollan'ghan qoral we usullar bilen oxshap kétidu. Nahayiti éniqki, bu uning xelq'ara arqa körünüshi barliqini körsitidu.”

Lékin, türkiye istratégiyelik chüshenchiler tetqiqat merkizining xitay mesililiri tetqiqatchisi doktor erkin ekrem, tayland bilen xitayning partlashni térrorluqqa bashlimasliqida, ularning perqliq seweblirining barliqini bildürdi.

Erkin ekrem mundaq dédi: “Xitay bu ishni bek kéngeytiwétishni xalimaydu. Eger Uyghurlarning zorawanliq usul bilen élip baridighan bundaq herikiti küchiyip ketse, u xitay üchün paydiliq emes. Emma yalghuzla mushu ‛sherqiy türkistanchilar‚ gha qarshi élip bériwatqan siyasitining toghra bolghanliqini ispatlap bérelisila boldi.

Tayland emdi xitayning telipige qarap heriket qiliwatidu, dep oylaymen. Burun türkiyege süz bergechke bir qisim balilarni türkiyege ewetken bilen, emma qolida qalghanlarning hemmini xitaygha berdi. Chünki, tayland dölitining nurghun asasi esliheler qurulushi bar, meblegh sélishni kütüp turuwatqan”

Tayland hazirgha qeder weqege chétishliq, dep qaralghan 17 adem üstidin tutush buyruqi chiqarghan. Tutush buyruqi chiqirilghanlarning ichide Uyghurlardin bashqa, türk, tayland we malayshiya wetendashlirining barliqi melum.

Tutush buyruqi chiqirilghanlarning biri, yoldishi türk, taylandliq bir ayal wanna su'ansan. Yene biri, od prayunwong Odd Prayoonwong isimlik taylandliq er. Tayland hökümiti prayunwongni 17 - awghust partlash weqesi we 18 - awghusttiki bomba qoyush weqesige chétishliq, dep tutush buyruqi chiqarghan. Da'iriler, prayunwongni 2010 - yili yüz bergen 2 qétimliq siyasiy meqsetlik bomba hujumigha chétishliq, dep qaraydiken.

“Bangkok pochta géziti” ning xewiri, érawan ibadetxanisigha bomba qoyghan kim? dégen mesilige yene so'al qoydi. Ilgiri tayland hökümiti bombini gumandar adam qaradagh yaki yene bir ismi bilen bilal muhemmetning qoyghanliqini ilgiri sürgen.

Firansiye agéntliqi séntebirning axirqi küni bergen xewiride, tayland saqchilirining bilal muhemmet bilen érawan ibadetxanisigha bomba qoyghan, dep qaralghan gumandarning oxshash bir adem ikenlikige qana'et hasil qilduq, dégenlikini bildürgen.

“Bangkok pochta géziti” 1 - öktebir xewiride, bilal muhemmetning 17 - awghust ibadetxanigha bomba qoyghanliqini iqrar qilghanliqini ilgiri sürüp, bilal muhemmetning adwokati chukart kanpayning Chuchart Kanpai sözini neqil keltürgen. Kanpay, “Men adam bilen bügün etigen bir sa'et körüshtüm, u bombini özining qoyghanliqini iqrar qildi” dégen idi.

“Bangkok pochta géziti” saqchilarning nishani bombichining izini qoghlash bilen birge, “Ishan” isimlik yene bir gumandargha buralghanliqi we uning iz dérikini qiliwatqanliqini bildürdi. Tayland saqchilirining ilgiri sürüshiche, ilgiri mir'eli yüsüp özige “Ishan” ning yolyoruq bergenlikini iqrar qilghan.

Ö hazir tayland hökümiti tutup turuwatqan 2 Uyghur tutqunning biri, 25 yashliq mir'eli yüsüp, 1 - séntebir tayland - kambodzha chégrasida qolgha élin'ghan. Bu yil 28 yashliq bilal muhemmet bolsa 29 - awghust bangkok etrapidiki turalghusida tutqun qilin'ghan idi.

Bu weqe tayland hökümiti mezkur elge qéchip chiqqan 109 neper Uyghur musapirni xitaygha qayturup bérip uzun ötmey yüz bergechke, bezi axbaratlar weqeni Uyghur musapirlirining ötküzüp bérilish mesilisige baghlighan.

Emma doktor xen lyenchawning ependining qarishiche, partlashni Uyghur musapirlirigha baghlashqa yéterlik delil yoq, deydu.

U mundaq dédi: “(Uyghurlarni) qayturush nurghun türkler we Uyghurlarning héssiyatigha azar berdi. Uning bu herikitide nurghun mesile bar. U b d t ning alaqidar qanun belgilimilirige xilap. Emma Uyghurlarni qayturup bérish bilen partlash weqesini biwasite baghlashqa hazirgha qeder yéterlik delil yoq. Men ikki weqening alaqidar ikenlikini körüp yetmidim. Délo inchikilep tekshürülüp, bir xulase chiqqanda andin biz uning munasiwitini bileleymiz.”

Lékin türkiye istratégiyelik chüshenchiler tetqiqat merkizidiki doktor erkin ekremning körsitishiche, bu weqe Uyghur musapirlirining ehwalini qiyinlashturuwetken. U, hazir türkiyening Uyghur musapirlirini kontrol qilishni kücheytkenlikini bildürdi.

U mundaq dédi: “Bu Uyghur dawasi “Térrorluq” bilen chétilip qalsa, bu dewaghimu ziyan bolidu. Chünki, xelq'ara undaq térrorluq pa'aliyetlirini bek qollimaydu. Uyghurning dawasi térrorluq herikitige chétilip qalsa, mesilen, istanbulda tayland konsulxanisi urup - chéqishlar bu türkiyening inawitige ziyan. Taylandtiki partlighan bombidinmu oxshash mene chiqidu. Bir nechche xitay öldi, xitay tayland hökümitige bésim ishliteleydu. Misalgha, türkiye chégradin qéchiwatqanlarning hemmini tutup solawatidu, hazir. Türkiyening ichide yashawatqan Uyghurlarni téximu ching tekshürüshke bashlidi. Ikki künde bir saqchigha bérip özining ismini tizimlitip kéliwatidu. Burun bundaq ehwallar yoqti.”

Tayland saqchiliri ilgiri bangkok partlash weqesidiki achquchluq gumandarlarning biri, “Ishan” ning partlash weqesidin bir kün burun bén'galgha kirip, u yerdin türkiyege ketkenlikini ilgiri sürgen. Biraq, yene bir ismi abduraxman abdusattar dep élan qilin'ghan gumandarning rast, türkiyege ketkenliki jezimleshmigen idi.

Biz shu munasiwet bilen taylandning washin'gtonda turushluq elchixanisigha téléfon qilduq. Emma elchixanida héchkim téléfonimizni almidi.

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet