Алмутада уйғур язғучи исмаилҗан иминофниң йеңи китаби тонуштурулди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2017-09-17
Share
Yazghuchi-ismailjan-iminof.jpg Язғучи исмаилҗан иминоф сөз қилмақта. 2016-Йили 18-ноябир, алмата.
RFA/Oyghan

14-Сентәбирдә алмута шәһиригә җайлашқан қазақистан җумһурийити миллий күтүпханисиниң көргәзмә залида тонулған язғучи исмаилҗан иминофниң "арал: йүткән деңизни издәш" намлиқ китабини тонуштуруш мурасими өткүзүлди.

Униңға көплигән зиялийлар, язғучиниң оқурмәнлири, уруқ-туғқанлири вә оқуғучилар қатнашти. Мәзкур китаб қазақистан миллий җуғрапийә җәмийити вә қазақистандики арал деңизини қутқузуш хәлқара фондиниң иҗраийә башқармиси тәрипидин нәшр қилинди. 

Китабта қазақистан миллий җуғрапийә җәмийитиниң өткән йили арал деңизи районида уюштурған "улитав-арал" илмий експедитсийисиниң нәтиҗилири елан қилинған болуп, униңда орун алған мәлуматлар көплигән тәтқиқатчиларниң, китабханларниң қизиқишини пәйда қилди. Китабтин бәзи парчилар буниңдин илгири җумһурийәтлик "мисл" иҗтимаий-сиясий журнилида вә қазақистан, русийә тор бәтлиридә елан қилинди.

Тонуштуруш мурасимини ачқан арал деңизини қутқузуш хәлқара фондиниң рәиси болат бекнияз, мәзкур китабниң мәзмуни вә униң апториниң тәрҗимиһалини қисқичә  тонуштуруп өтти. Мәзкур паалийәттә җуғрапийә пәнлириниң доктори шерипҗан надироф, шаир вә журналист ратбек тирликбайеф, йеза игилики пәнлириниң доктори муһәммәтҗан абдуллайеф, алмута көврүк  иншаатлирини ясаш завутиниң мудири әхмәтҗан шәрдиноф вә башқилар сөз қилди. Улар, арал деңизиниң пәқәт қазақистан үчүнла әмәс, бәлки пүткүл мәркизий асия үчүнму җиддий мәсилиләрниң биригә айланғанлиқини, униң келәчәк тәқдириниң бүгүнки әвладлар үчүнму интайин зөрүрлүкини алаһидә тәкитлиди.

Улар йәнә, бу җәһәттә апәт йүз бериватқан йәрниң өтмүшигә, униңда яшаватқан адәмләр тәқдиригә алаһидә көңүл бөлүш лазимлиқини, уларниң арзу-арманлирини, бешидин өткүзгән еғирчилиқлирини вә дуня көзқарашлирини тәсвирләшниң кейинки әвладлар үчүн муһимлиқини, бу китабиниң буниң бир ярқин испати икәнликини оттуриға қойди.  

Әл-фараби намидики қазақ миллий университетиниң профессори шерипҗан надироф, қазақистан уйғурлири ичидин көплигән атақлиқ язғучилар, алимлар, сәнәткарлар йетишип чиққанлиқини тилға алди. У исмаилҗан иминофниң кейинки вақитларда пәқәт уйғурларғила әмәс, бәлки башқиму милләт оқурмәнлиригиму яхши тонулуп келиватқанлиқини тәкитлиди.  Надирофниң қаришичә, исмаилҗан иминоф мәзмун вә шәкил җәһәттин йеңи бәдиий әсәрләрни яритип келиватқан, тили вә услуби башқилардин пәриқлинидиған язғучиларниң бири икән.

У мундақ деди: "исмаилҗан уйғурлардин чиққан рус тиллиқ тунҗи язғучи. У өз әсәрлиридә наһайити көп заманиви мәсилиләрни йорутиду. Шуларниң бири арал деңизи мәсилиси. Бу дуняви мәсилә. Бирақ көплигән алимлар бу мәсилиниң ичидә инсанни көрмигән. Арал районидики хәлқләрниң инсанийәт мәдәнийитини сақлап қалғини әң асасий амил. Шу сәвәбтин арал деңизи сақлиниду. Һазир кичик арал деңизи бар. Амма у кичик болғини билән келәчики наһайити чоң деңиздур." 

Арал деңизи оттура асиядики тузлуқ деңиз болуп, қазақистан вә өзбекистан чеграсиниң оттурисиға җайлашқан. Арал деңизи һәҗим җәһәттин дуняда төтинчи орунда туридиған деңиз иди. Өткән әсирниң 60-йиллиридин тартип асасән аму вә сир дәрялиридин  келидиған су қисқарғанлиқтин, униң һәҗми тез арида кичикләп, нәтиҗидә пүтүнләй қуруп кетиш хәвпи пәйда болған. Кейинки йиллири, йәни совет иттипақи йимирилип, мустәқил җумһурийәтләр мәйданға кәлгәндин кейин, арал деңизиниң тәқдири екологийилик һалакәт сүпитидә қарилишқа башланди. Һазир уни сақлап қелиш бойичә һәр хил чариләр көрүлмәктә.

Радийомиз зияритини қобул қилған язғучи исмаилҗан иминофниң тәкитлишичә, арал деңизиға уюштурулған илмий експедитсийә тәркибидә алмута вә астана шәһәрлиридин алимлар, язғучилар, журналистлар арал деңизи вә шу районда яшаватқан аһалиниң өтмүш тарихи, турмуш шараити билән йеқиндин тонушқан. Қазақистан мустәқил болғандин кейин арал деңизни әслигә кәлтүрүш мумкин болмисиму, әмма уни сақлап қелиш йолида көплигән ишлар елип берилмақта.

Исмаилҗан  иминоф, совет дәвридә бу районда яшаватқан қазақ, өзбек, қарақалпақ вә башқа милләт хәлқлири үчүн ичимлик су вә дора-дәрмәкләр йетишмәй, еғир кесәлләргә дучар болуп азабланғанлиқини, миңлиған адәмләрниң өз юртлирини ташлап кетишкә мәҗбур болғанлиқини илгири сүрди. У, мундақ деди: "һазир бу мәсилә қазақистан тәрәптә тохтитилди. Бурун кәткән адәмләр қайтип келиватиду. Мәркизий қазақистандин пакиз су елип келинди. Газму кәлди. Әмди шу йәрдики адәмләр өз йерини һеч қачан ташлап кәтмәйду. Сәвәби улар шу йәрдә туғулуп өскән. Шу йәрдә уларниң әҗдадлири ятиду. Қазақистан дөлити иқтисад тәрәптин йәрлик хәлққә ярдәмлишиватиду. Мениң асасий вәзипәм аддий хәлқ билән сөһбәтлишиш болди."

И. Иминоф қазақистан һөкүмитиниң өз хәлқигә қиливатқан барлиқ яхшилиқлирини әнә шу саяһәт давамида көргәнликини, арал районида яшаватқан һәр хил милләт вәкиллириниң пәйда болған барлиқ еғирчилиқларни биллә тартип,  һалавәтниму биллә көрүватқанлиқини билдүрди.

Исмаил иминоф 1959-йили алмута вилайитиниң җамбул наһийисигә қарашлиқ қарағали йезисида дуняға кәлгән. У узун йиллар мабәйнидә маарип саһәсидә ишләп, кейинки йиллири әдәбий иҗадийәт билән шуғуллинип кәлмәктә. И. Иминоф "әзизанә қәшқәр", "мениң балилиқимниң булақлири", "улуғ чоқанниң карван йоли билән", "алтәшәргә саяһәт" намлиқ китабларниң аптори.

2014-Йили у қазақистан миллий җуғрапийә җәмийитиниң қәшқәр вилайитигә уюштурған илмий експедитсийисини башқурған. язғучиниң китаблири қазақ, рус, уйғур тиллирида йоруқ көрди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт