Японийә ахбарати: “күрт аптоном һөкүмити ирақтин айрилип кетиш йолида күчәватиду”

Ихтиярий мухбиримиз қутлуқ
2014.06.27
yaponiye-iraq-kurt-maqale.jpg Японийәдә нәширдин чиқидиған “йомиури шимбун гәзити” ниң 23-июн санидики мәзкур мақалә
RFA/Qutluq


Японийәдин чиқидиған “йомиури шимбун гезити” ниң 23 - июн санида “күрт аптоном һөкүмити ирақтин айрилип кетишкә күчәватиду”, “ күрт һөкүмити өз алдиға нефит експорт қилишқа башлиди” қатарлиқ бир йүрүш сиясий иқтисад анализ мақаллири елан қилинип, нөвәттики ирақниң җәнубидики күрт аптоном һөкүмитиниң өз алдиға мустәқил дөләт қурушқа күнсайин тиришиватқанлиқини баян қилған.

Мәзкур мақалидә, ирақниң җәнубидики күрт аптоном һөкүмитиниң 21 - июндин башлап чәтәлләргә нефит ескпорт қилишни башлиғанлиқини җакарлиғанлиқи билдүрүлгән.

Мақалидә дейилишичә, ирақтики һәр қайси районлардики нефит експорт қилиш ишлирини илгиридин тартип ирақ мәркизи һөкүмити өз алдиға мустәқил башқуруп кәлгән болсиму,әмма бу қетимқи күрт аптоном һөкүмитиниң өз алдиға нефит експорт қилишни йолға қоюши ирақниң сиясий вәзийитидики чоң өзгириш вә шундақла күртларниң өз байлиқиға өзи игә болуш һоқуқини қолға кәлтүрүш йолиға маңғанлиқиниң тунҗи қәдими һесаблинидикән.

Ирақтики сүнний вә шиә мәзһәплириниң уруши давамида ирақтики радикал қораллиқ тәшкилат қошуниниң мәркәзни контрол қилиши билән биргә, җәнубтики күртлар ирақ мәркизи һөкүмүтидин йирақлишип айрилишқа башлиған. Ирақ сиясий вәзийитиниң давалғушидин үстилиқ билән пайдиланған күрт аптоном һөкүмити алди билән нефит ескпорт қилишни башлап түркийиниң җәйлан деңиз порти арқилиқ оттура деңизға нефит тошушқа рәсмий киришкән.

Мақалидә көрситилишичә, ройтерс агентлиқиниң бу һәқтики хәвиридә, күрт аптоном һөкүмитиниң сәккиз тонна експорт нефити оттура деңиздики ғәслан портиға, бир қисим нефитлири түркийиниң җәйлан деңиз портиға киргән.

Күрт аптоном һөкүмитиниң тәбиий байлиқларға мәсул министири 21 - июн мухбирларға бәргән баянатида, өзлириниң нефит ескпорт қилиши һәққидә тохтилип:“бу, толиму яхши башлиниш болди. Бу, бизниң бүйүк ғәлибимиз. Илгири ирақ мәркизи һөкүмити бизниң бундақ қилишимизни чәкләп, бизгә көп тәрәплимиләрдә чәк қойған иди. Әмма бу қетим чоң тарихий бурулуш болди” дегән.

Ирақ мәркизи һөкүмити мол нефит записиға игә җәнубтики күрт аптоном һөкүмитидин һәр йили ескпорт қилинған нефит пайдисиниң пәқәтла 17% нила күртләргә беридиғанлиқиму мақалидә алаһидә әскәртилгән.

Мақалидә билдүрүлүшичә, күрт аптоном һөкүмити ирақ мәркизи һөкүмитидин изчил һалда, бу йәрдики барлиқ тәбиий байлиқларниң күрт хәлқигә тәәллуқ икәнликини тәкитләп, өзлириниң өз алдиға мустәқил нефит експорт қилишини тәләп қилип кәлгән.

Ирақ оттура шәрқтики мол нефит записиға игә дөләт. Илгири ирақниң һәр күнлүк нефит ишләпчиқириши үч милйон туң болуп, буниңдики икки йүз әллик миң туң нефитниң өзила күрт аптоном һөкүмити тәрипидин тәйярланған.

Мақалидә ейтилишичә, һазир күрт аптоном һөкүмити техиму көп нефит ишләпчиқиришни көзләп, йеқиндин буян бир қисим чәтәл ширкәтлирини һәмкарлишишқа тәклип қилған шундақла һәр күнлүки алтә йүзмиң туң нефит ишләпчиқиридиған “кәркүк нефит базиси”ниң бихәтәрликини капаләткә игә қилиш үчүн өзиниң қоғдаш қисимлирини у йәргә әвәткән.

Күрт аптоном һөкүмитиниң өз алдиға мустәқил нефит експорт қилишиға хәлқара җәмийәттики бир қисим инсан һәқлири көзәткүчилири баһа берип :“күртләр өзиниң кишилик һоқуқини нефит пайдисиға еришиштин башлиди” десә, бир қисим сиясий мулаһизичиләр:“күртләр радикал қораллиқ тәшкилат қошуниниң ирақ мәркизи һөкүмитигә қарши елип барған һуҗуми сәвәбидин қалаймиқанлашқан ирақниң сиясий вәзийәттин пайдиланди. Бәлким мәркизи һөкүмәт буниңға қарши туруши мумкин” дегән.

Йәнә бәзи бир сиясий анализчилар күрт аптоном һөкүмитиниң һазирқи сиясий тәрәқият әһвалиға қарап :“ ирақ мәркизи һөкүмити әмдиликтә күрт аптоном һөкүмитиниң нефит експорт қилишини тосалиши мумкин әмәстәк туриду. Чүнки күртләрниң омумий вәзийитидин қариғанда, күрт аптоном һөкүмити ирақ дөлитидин аллиқачан айрилип болғандәк көрүниду” дегән.

Мақалидә ирақтики күрт аптоном һөкүмитиниң ирақтин айрилип чиқип кетиш арзуси һазирқи вақитниң өзидә ирақ хәлқини иттипақлишишқа дәвәт қиливатқан америка һөкүмити үчүн йәнә бир баш ағриқи болуш мумкинчиликиниму оттуриға қойған.

 Америкида нәшир қилидиған “ташқий мәсилләр” намлиқ журналдин әлинған сурәт
Америкида нәшир қилидиған “ташқий мәсилләр” намлиқ журналдин әлинған сурәт

Ахирида зияритимизни қобул қилған,ирақтики күрт аптоном һөкүмитиниң нөвәттики вәзийити һәққидә өзиниң қарашлирини баян қилған кишилик һоқуқ мәсилилири тәтқиқатчиси ямада бу һәқтә тохтилип мундақ деди: “ирақтики күртләр мәсилиси узундин буян һәл қилинмайватқан мәсилиләрдин бири. Әмдиликтә күрт аптоном һөкүмитиниң ирақтин айрилип чиқип өз тәғдирини өзи бәлгиләш һоқуқиға еришиши, оттура шәрқтики милләтләр мәсилисидики яхши башлиниш. Әлвәттә күртләрниң ирақтин айрилип чиқип кетишидин ибарәт бу сиясий өзгириш, йирақтики хитай дөлитигә тәсир қилиши мумкин. Чүнки, ирақта бирла күрт аптоном һөкүмити болғини билән, хитайда бәш аптоном район бар. Шуңа хитай дөлити өзидики аптоном районларға йүргүзүватқан бәзибир сиясәтлиридә өзгириш һасил қилип, уйғур аптоном районида елип бериватқан бастуруш һәрикитидә инчилик билән ойлишип иш елип бериши мумкин дәп ойлаймән.”

Аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.