Qirghizistan bishkektiki xitay elchixanisigha qaritilghan hujumni Uyghurlarning élip barghanliqini ilgiri sürdi

Muxbirimiz erkin
2016-09-07
Élxet
Pikir
Share
Print
Bishkek shehiridiki xitay elchixanisigha qaritilghan aptomobilliq hujumdin kéyin qirghizistan saqchiliri yétip kelgen körünüsh. 2016-Yili 30-awghust, qirghizistan.
Bishkek shehiridiki xitay elchixanisigha qaritilghan aptomobilliq hujumdin kéyin qirghizistan saqchiliri yétip kelgen körünüsh. 2016-Yili 30-awghust, qirghizistan.
AFP

Qirghizistan amanliq organliri 30‏-awghust bishkektiki xitay elchixanisi uchrighan aptomobilliq bomba hujumi süriyediki Uyghur qoralliq guruhlirining buyruqi bilen élip bérilghanliqini, hujumchining tajikistan pasportluq bir Uyghur ikenlikini élan qildi.

Qirghizistan amanliq da'irilirining ilgiri sürüshiche, hujumchining pasporttiki ismi zahir xelilof bolup, u sherqiy türkistan islam herikitining ezasi iken. Qirghizistan dölet bixeterlik idarisi knb bu heqtiki bayanatida, bu hujumning süriyediki ghazatchi teshkilat‏-el -nusra frontigha baghliq Uyghur qoralliq guruhlarning buyruqi, uning ewetken adimi hem iqtisadi yardimide élip bérilghanliqini ilgiri sürgen.

El-nusra süriyediki gholluq ghazatchi qoralliq guruhlarning biri bolup, amérika bu guruhni el-qa'idige baghliq térrorluq teshkilat, dep élan qilghan. El-nusra bu yil 7‏-ayda el-qa'ididin ayrilip chiqqanliqini we ismini fatih el sham dep özgertkenlikini jakarlighan.

Bezi mutexessisler, bu hujumni melum bir étnik qoralliq guruhlargha baghlash yenggillik bolidighanliqini bildürdi. Türkiye istratégiyelik chüshenchiler tetqiqat merkizining xitay mesililiri mutexessisi doktor erkin ekrem, weqedin kéyin qolgha élin'ghanlar arisida qirghiz, özbék we bashqa milletlerning barliqini eskertip, hujumchilarning milletchilikke emes, ümmetchilikke baghliq ikenlikini ilgiri sürdi.

Erkin ekrem mundaq deydu: "Bu döletler shundaq oylaydu belki. Chünki, xitayning konsulxanisi hujumgha uchridi. Emdi bu yalghuzla Uyghurlar xitay bilen küresh qilip kéliwatidu. Shunga, mentiqini ishqilip bu ishni Uyghurlar qildi, déyeleydu. Emdi Uyghurlar qildi, dése jiq adem ishinidu. Hazirghiche uni Uyghurlarning qilghanliqi ispatlan'ghini yoq. Yalghuz qirghiz hökümitining xewpsizlik idarisi dégen gepler bu. Rast Uyghurmu emesmu, unimu yaxshi bilmeymiz.
Emma, bu pa'aliyetni élip barghanlar étnik jehetke ehmiyet bermeydu, ümmetchilikke ehmiyet béridu. Shunga, étnik dep qarighan bilen ular belki bundaq qarimaydu. Démek, ularning ümmetchilik ishenchisi bilen heriket élip bériwatqanliqi tekitleydighan bir mesile, dep oylaymen."

Qirghizistan amanliq da'irilirining qeyt qilishiche, hazirgha qeder 5 qirghiz puqrasi qolgha élin'ghan. Uningdin sirt yene 3 kishige tutush buyruqi chiqirilghan. Ularning biri, jenubiy qirghizistanliq biri bolup, u elchixana hujumigha yardem qilghan iken.

Qirghizistan amanliq organliri bu kishining süriyege bérip bomba yasashni öginip kelgenlikini, uning elchixana hujumidin bir qanche sa'et burun istanbulgha qarap uchup ketkenlikini ilgiri sürgen. Qirghizistan hökümiti xelq'ara tutush buyruqi chiqarghan qalghan 2 kishi türkiyede yashaydiken.

Emma, qirghizistandiki bezi Uyghur pa'aliyetchiler weqeni toluq tekshürüshini we tekshürüsh netijisining ochuq-ashkara bolushini ümid qildi. Qirghizistan Uyghurlar ittipaq jem'iyitining sabiq re'isi rozimemet abdulbaqiyéf, qirghizistanning muqimliqi we milliy ittipaqliqini qoghdash kéreklikini tekitlep, bu weqening ochuq-ashkara tekshürülüp chiqishini "Shexsen kütüwatqanliqi"ni bildürdi.

Rozimemet abdulbaqiyéf mundaq deydu: "Shexsi men kütüwatimen, andin Uyghurlarmu kütüwatidu elwette. Elwette biz kütüwatimiz, chünki buning aqiwiti özingiz chüshinisiz, yaxshi bolmaydu. Uning üstige bu qirghizistanning musteqilliq künining aldida boluwatqan ish bu. Men mawu issiqkölde dunya köchmen xelqlerning bayrimi dep 3-séntebirdin bashlap, shuninggha qatnishiwatqan. Ete yépilidu bu. Nahayiti chong daghdughilar bilen échildi. 60 Nechche dölettin wekiller kelgen, ular qatnishiwatidu. Shuning aldida bu ishlar boldi."

Rozimemet abdulbaqiyéf yene, bu weqe del xitayning xangju shehiride 20 dölet bashliqlar yighini ötküzülüsh aldida turghan bir nazuk mezgilde yüz bergenlikini eskertti.

U mundaq dédi: "Emdi özingiz bilisiz, bu kimge bolidu désingiz, bu xitayda héliqi 20 chong memliketning bashliqlar uchrishishi boluwatidu, shuninggha bu chong mesile. Hazir mesilen, bu yerde gayibir qirghizistanning ademliri bilen sözleshsem, tonush-bilishler bilen, ular hazir emdi chong bir néme bar buning astida, buni hazir 3-4 kün ichidila yéshish mumkin emes dewatidu."

Bishkektiki xitay elchixanisining hujumgha uchrishi xelq'arada islam döliti-da'ésh özining nishanini ottura asiyagha burap, süriyediki ghazatchi türkistanliqlarni bu rayon'gha yollawatamdu, dégen so'allarni peyda qilghan. Emma türkiye istratégiyelik chüshenchiler merkizidiki erkin ekrem, bir weqe bilen bundaq xulase chiqirishqa baldurluq qilidighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: "Bu yalghuzla bir misal bolghachqa buni omumlashturush bir az tes. Eger ete-ögün ottura asiyaning bashqa rayonlirida mesilen, tajikistanda, özbékistanda yaki qirghizistanda bundaq weqeler köpeyse, bundaq omumlashturushqa bolidu. Biraq bir misal bilen buni bundaq déyish bir az tes. Emma mundaq bir poténsi'al bar, mushu süriyege yaki iraqqa ketken nurghun ottura asiyaliqlar bar. Yeni qazaqlar, qirghizlar, Uyghurlar, özbékler. Ete-ögün da'ishning ishi tügise, ular nege bérishi kérek. Démek, mushundaq bir poténsi'al bar bu yerde. Emma hazir ottura asiyagha qarap mangdi, déyishke bir az baldur."

Erkin ekrem yene, xitayning elchixana hujumini bahane qilip, ottura asiyadiki döletlerni xitay bilen bixeterlik jehettiki téximu zich hemkarliqqa mejburlaydighanliqini bildürdi.

Erkin ekrem, "Bu weqe ular hemkarliq élip baridighan bir sehne yaki munberge aylinip qélishi mumkin. Meyli chiqsun -chiqmisun, buninggha arilashqanlar ottura asiyadiki pütün milletlerning ismi chiqawatidu bu yerde. Yeni bu yerde yalghuzla Uyghur xitaygha qarshi küresh qilmaywatidu, ottura asiyadiki bashqa étnik milletlermu xitaygha qarshi chiqiwatidu, dégen bir xulasimu chiqidu bu yerde. Meyli Uyghur bolsun yaki bolmisun.
Shunga, bu ottura asiyadiki döletlerning téximu jiddiy hemkarliq élip bérishigha seweb bolidu. Bolupmu, xitay buni bahane qilip turup, ottura asiyadiki döletlerni hemkarliqqa mejburlaydu" dédi.

Xitay hökümiti charshenbe küni qirghizistan bixeterlik da'irilirining melumatigha inkas qayturup, sherqiy türkistan islam herikitining bir "Térrorluq" teshkilat ikenlikini, uning özlirige, ottura asiya, süriye we bashqa döletlerge jiddiy tehdit ikenlikini ilgiri sürgen.

Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi xu'a chünying, "Sh t i h wekillikidiki sherqiy türkistan térrorluq küchler xitayning ichi we sirtida nurghun térrorluq heriketlerni pilanlighan we élip barghan hem qanliq jinayetlerni sadir qilghan" dep körsetken.

Xitay hökümiti izchil Uyghur rayoni we xitay ölkiliride yüz bergen bezi zorawanliq weqelirini sh t i h ning pilanlighanliqini tekitlep kelgen bolsimu, emma bu pikrini ispatlaydighan delil körsitip baqmighan idi.
Kishilik hoquq teshkilatlirining qarishiche, Uyghurlargha chétishliq nurghun zorawanliq weqelirini xitayning siyasiti keltürüp chiqarghan. Bezi mutexessisler sh t i h ning mewjut teshkilat ikenliki gumanliq, dégen pikirlerni otturigha qoyghan.

Toluq bet