Японийә ахбарати: түркийә - японийә һәрбий содисидики хитай көләңгүси

Ихтиярий мухбиримиз қутлуқ
2014.08.22
shinzo-abe-rejep-tayyip-erdoghan.jpg “ниппон кезай гезити” ушбу мақалисиға чиқирилған сүрәт
RFA/Qutluq


Японийәдин чиқидиған нопузлуқ мәтбуатлардин бири болған “ниппон кезай гезити”ниң “японийәниң түркийәгә қорал експорт қилиши чүшкә айланди” сәрләвһилик мақалиси елан қилинғандин кейин, түркийәгә һәрбий қорал техникисини експорт қилмақчи болуватқан японийәниң, түркийәниң японийә техникисидин пайдилип танка ишләпчиқириши вә уни ислам дөләтлиригә сетиш пилани шундақла түркийәниң хитай билән болған һәрбий җәһәттики һәмкарлиқлири сәвәбидин токйониң әнқәрәгә һәрбий қорал експорт қилиш келишимини бикар қилғанлиқи ахбарат саһәсидә муназириләргә йол ачти.

Мақалидә көрситилишичә, 2014 - йили 1 - айда японийә һөкүмити “японийә пәвқуладдә әһвал астида чәтәлләргә қорал сатса болиду” дәп қанун мақуллиған шундақла чәтәлләргә қорал експорт қилғанда, қорал сетивалғучи тәрәпниң арқа көрүнүши, қоралниң ишлитиш даириси дегәндәк тәрәпләр тәпсилий тәкшүрүлгәндин кейин қорал сетиш шәрт қилинған.

Бу қанун мақуллинип 7 - айниң 17 - күнидин башлап рәсмий иҗра қилиш йолға қоюлған.

Японийә юқирида бәлгиләнгән қанунға асасән митсубиши ширкити билән дөләт мудапиә министирлиқи бирликтә тәтқиқат елип барған узун мусапилиқ башқурулидиған бомба техникиси нәзирийәсини америкиға експорт қилишни қарар қилған. Шуниң билән биргә, түркийәгиму танка моторлирини експорт қилмақчи болған.

Японийә дөләт бихәтәрлики комитетиниң йиғинида, һәрбий техника вә тәтқиқатларни чәтәлләргә експорт қилишқа боламду - болмамду дегән мәсилә җиддий һалда музакирә қилинип “бирләшкән дөләт тәшкилатиниң қарарлириға қарши турмиған дөләтләргә вә шундақла сетивалған қорални үчинчи бир дөләткә сатмақчи болған әһвал астида, аввал японийә тәрәпкә бу һәқтә чүшәнчә беришкә қошулған әлләргә һәрбий техника вә қоралларни експорт қилса болиду” дәп бәлгилигән.

Мақалидә японийә һөкүмәт тармақлиридики мәлум бир органниң доклатида, японийәниң чәтәлләргә қорал експорт қилиши тунҗи қетимлиқ иш болмастин, илгириму көп қетим қорал експорт қилғанлиқи, 1976 - йилидин кейин қорал сетиш рәсмий тохтилип, бу қетим йәнә қайтидин қанунға өзгәртиш киргүзүп қорал експорт қилишни йолға қойғанлиқини шундақла японийә билән түркийә арисидики бу қорал содисиниң тунҗи қетимлиқ һәрбий сода әмәслики ашкарилиғанлиқи билдүрүлгән.

2013 - Йили 5 - айда түркийә баш министири рәҗәп тайип әрдоған японийә баш вәзири шинзо абие билән сөһбәтләшкәндә, түркийәниң өз алдиға “алтай” маркилиқ танка ясаш арзусиниң барлиқини вә буниң үчүн японийәниң “митсубиши җуко ширкити” билән бирликтә түркийәдә бир һәрбий техника мәркизи қурушни пиланлаватқанлиқи мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған.

Гезиттә, икки дөләт мунасивәтлиригә баһа берилип “түркийә японийәгә толиму достанә мәмликәт шундақла шималий атлантик әһди тәшкилатиниң әзаси. Шинзо абие билән рәҗәп тайип әрдоған толиму йеқин достлардин, шуңа абие һәр җәһәттә әрдоған билән һәмкарлишишни халаватқан бир пәйттә, ойлимиған йәрдин икки дөләт арисида туюқсизла там пәйда болуп қалди. Сәвәби түркийә японийә билән бирликтә ясиған танкиларни пакистан, әзәрбәйҗан қатарлиқ ислам дөләтлиригә сетиш пиланини оттуриға қойди. Түркийә танка сатмақчи болған бу икки дөләт уруш һалитидики әлләр болуп, японийә бу пикиргә қошулмиди. Түркийә японийәниң қорал експорт қилиш шәртлирини һөрмәт қилмиған вә шундақла японийәниң тәклипини рәт қилған дәп қарилип 2014 - йили 2 - айда икки дөләт арисидики қорал содиси келишими бикар қилинди” дейилгән.

Мәзкур қорал содиси келишимигә қатнашқан японийә тәрәптики мәлум бир әрбапниң ашкарилишичә, икки дөләт арисидики қорал содисиниң әмәлдин қалдурулушидики башқа бир сәвәб болса, түркийәниң хитайға толиму йеқин болуп кетиши икән.

Мәзкур мақалидә ейтилишичә, иранниң узун мусапилиқ башқурулидиған бомбилиридин әндишә қилған түркийә өткән йили 9 - айда хитайниң һәрбий қорал - ярақ експорт - импорт қилиш ширкити билән келишип, хитай тәрәптин мудапиә систимиси орнитип беришини тәләп қилған.

Мақалидә “түркийәниң хитай билән һәрбий һәмкарлиқ елип бериши шималий атлантик әһди тәшкилатини толиму биарам қилди. Әгәр түркийә хитайниң һәрбий мәслиһәти бойичә иш көрүп узун мусапилиқ башқурулидиған бомбидин мудапиәлиниш систимисини орнатса, шималий атлантик әһди тәшкилатиниң мудапиәлниш систимилиридики барлиқ мәхпийәтликләрдин хитай хәвәрдар болалайду” дейилгән.

Мәзкур мақалидә тилға елинишичә, японийә түркийәниң хитайға йеқинлишишидин әнсирәп, түркийәгә һәрбий қорал експорт қилишни тохтатқан шундақла “японийәниң һәрбий техникилири түркийәгә киргүзүлсә, әлвәттә бу техникилар хитайға кириду” дәп әндишә қилған.

“ниппон кезай гезити” ниң японийәниң чәтәлләргә қорал експорт қилиши тоғрисидики мақалисидә:“һазирчә японийә һәрбий қораллириниң асаслиқ херидарлири америка билән әнглийә болуп, бу икки дөләт қорал мәхпийәтликини сақлашта японийәгә садиқ, түркийәдәк тәрәққий қиливатқан дөләтләргә қорал експорт қилиш толиму хәтәрлик, улар японийәниң һәрбий техникилирини бәлким хитайға сетиши мумкин” дейилгән.

Зияритимизни қобул қилған түркийә истратегийилик чүшәнчә иниститути мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәнди икки дөләт арисидики һәрбий қорал содиси мунасивитиниң бузулуши сәвәблири һәққидә тохтилип өтти.

Юқиридики аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.