Токйодики вийетнам әлчиханисида вийетнам чеграсида өлтүрүлгән уйғурлар һәққидә сөһбәт өткүзүлди

Ихтиярий мухбиримиз һаҗи қутлуқ қадири
2014.04.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
turmemet-hashim-wyetnam-elchixana.jpg Доктор турмуһәммәт һашим вийетнам әлчиханисида вийетнам чеграсида өлтүрүлгән уйғурлар һәққидә өткүзүлгән сөһбәткә қатнашти. 2014-Йили 25-апрел, токйо.
RFA/Qutluq

4-Айниң 25-күни токйодики вийетнам әлчиханисида йеқинда вийетнам чеграсида өлтүрүлгән уйғурлар мәсилиси һәққидә сөһбәт өткүзүлгән.

Мәзкур сөһбәткә вашингтондики хәлқара уйғур кишилик һоқуқ вә демократийә фондиниң японийәдики толуқ һоқуқлуқ вәкили вә шундақла мәзкур фондиниң японийә тармақ шөбисиниң мәсули доктор турмуһәммәт һашим башчилиқидики бир гуруппа кишиләр иштирак қилған. Сөһбәт вийетнам әлчиханисиниң үчинчи дәриҗилик катипи ле хүйхуаң билән елип берилған болуп чүштин кейин саәт үч йеримда башлинип төт йеримға қәдәр давамлашқан.

Доктор турмуһәммәт һашимниң бизгә билдүрүшичә, мәзкур паалийәт уйғур миллий һәрикитиниң рәһбири рабийә қадир ханимниң биваситә йетәкчиликидә орунлаштурулған вә шундақла бу қетимқи паалийәт бу йил 3-айда японийәдә қурулған хәлқара уйғур кишилик һоқуқ вә демократийә фонди японийә шөбисиниң тунҗи қетимлиқ паалийити һесаблинидикән. Биз мәзкур сөһбәт һәққидә толуқ мәлуматқа еришиш үчүн доктор турмуһәммәт һашим билән телефон сөһбити елип бардуқ.

Мухбир: әссаламуәләйкум әләйкум һөрмәтлик доктор турмуһәммәт әпәндим, сиз токйодики вийетнам әлчиханисиға берип вийетнам чеграсида өлтүрүлгән уйғурлар мәсилиси тоғрисида сөһбәт елип берипсиз. Мушу паалийитиңиз һәққидә қисқичә учур берип өткән болсиңиз?

Турмуһәммәт: рәһмәт, мән хәлқара уйғур инсан һәқлири вә демократийә фондиниң японийәдики толуқ һоқуқлуқ вәкили сүпитим билән, вийетнамниң токйода турушлуқ баш әлчиханисиға берип 4-айниң 18-күни вийетнам-хитай чеграсида вийетнам тәрәптин тутулуп вә нәқ мәйданда етип өлтүрүлгән бәш қериндишимиз вә шу җәрянда яриланған вә хитайға қайтуруветилгән қериндашлиримизниң иши тоғрилиқ баш әлчихана хадимлири билән сөһбәтләштим.

Мухбир: сөһбәттә асасән қайси мәсилиләр һәққидә сөһбәтләштиңлар?

Турмуһәммәт: бу қетимқи вәқә наһайити тасадипий йүз берипту. Бу бир ечинишлиқ вәқә. Мушу сәвәбтин биз вийетнам әлчиханисиға һечқандақ алдин алақисиз берип әлчиханиниң хадимлириға баш әлчи билән көрүш тоғрилиқ илтимас қилдуқ. Дәсләптә улар бизниң тәклипимизни рәт қилди. Чүнки, силәр алдин аввал бизгә уқтуруш қилмапсизләр, өз алдиңларға кәпсиләр, биз силәрни қобул қилмаймиз, деди. Биз әмди өзимизниң мушу қетим вийетнам тәрипидин тутулуп вә нәқ мәйданда өзлири бир сәвәб көрситип өлтүргән бәш қериндишимиз вә тутулуп яриланған қериндашлиримиз тоғрилиқ бир мәлумат игиләш, андин кейин мушу мәсилиниң қандақ йүз бәргәнлики вә буниңға болған бизниң наразилиқимиз вә вийетнам һөкүмитигә болған бизниң тәләплиримизни, сәмимий бир сөһбәт арқилиқ оттуриға қоймақчи болғанлиқимизни баян қилдуқ. Биз йәни уйғур, түрк, малайшия, һиндонезийә мусулманлиридин болуп йәттимиз барғантуқ. Улар бизни көрүп силәрниң саниңлар бәк җиқкән, синалғу, сөрәт аппаратлирини бу йәрдә ишлитишкә болмайду, икки вәкил көрситиңлар, иккила адәмни қобул қилимиз-деди. Шуниң билән мән вә бизниң бир түрк достимиз иккимиз кирдуқ. Әлчиханиға киргәндин кейин бизни күтүвалған киши баш әлчиниң мәхсус катипи, әлчиханиниң үчинчи дәриҗилик катипи икән. Чирайлиқ олтурдуқ чай қуйди. Чай ичкәш бизниң мәқситимизни мән оттуриға қойдум.

Мухбир: сиз сөһбәт җәрянида өзиңизниң пикрини оттуриға қойғандин кейин, вийетнам әлчиханисиниң катипи сизниң бу пикриңизгә қандақ муамилидә болди?

Турмуһәммәт: мән алди билән бу қетимқи паҗиәгә өзүмниң уйғур вәкили болуш сүпитим билән нарази болғанлиқимни билдүрдүм. Андин кейин уйғурларниң хитай ичидә қандақ бир шараитта наһайити қаттиқ бир бесим ичидә, сиясий бесим, диний бесим вә һәрхил иқтисадий вә мәдәний җәһәттики бесимларни чүшәндүрдүм. Йәнә бири, немә үчүн бизниң бу қериндашлиримизниң вийетнамни талливалғанлиқиниң сәвәби һәққидә мәлумат бәрдим. Биз оттура асия арқилиқ чәтәлләргә чиқаттуқ. Өзимизниң җенимизни қачураттуқ. Лекин хитай, шаңхәй һәмкарлиқ гуруһини қурғандин кейин бизниң бу йолимизни тосувәтти. Шуниң үчүн бизниң қериндашлиримиз әмди вәтәнни тәрк қилиш җәрянида асасән җәнуб тәрәпни таллайдиған болди. Буниң бири вийетнам болди, дәп буни чүшәндүрдүм. Андин кейин вийетнамниң хитай билән болған мунасивити һәққидә тохтилип вийетнамниң әслидә хитайға бундақ ян басмаслиқи керәкликини чүшәндүрдүм. Бу қетимқи вәқәниң йүз бәргәнлики вийетнамниң образиға қаттиқ тәсир йәткүзгәнликини чүшәндүрдүм. У аңлап болғандин кейин вийетнам һөкүмитигә вакалитән, маңа вийетнам тәрәпниң бу мәсилә һәққидә мәтбуатларға бәргән мәлуматлирини сөзләп өтти.

Мухбир: вийетнам әлчиханисиниң катипи сизгә вийетнам мәтбуатлирида болуватқан бу һәққидики муназирә вә инкаслар һәққидә немиләрни аңлатти?

Турмуһәммәт: бу әпәнди мундақ бир муназирә һәққидә тохталмиди. У, пәқәтла вийетнам һөкүмәт тәрәп мушу мәтбуатқа бәргән хәвәрнила маңа бир қетим сөзләп өтти. У сөзидә, бу хитайлар бизниң чегримизға бөсүп кирип, биз уларни қайтуруватқан вақитта, униң ичидики бири бизниң әскиримизниң қолидики қорални тартивелип әскиримиздин иккини етип өлтүргәндин кейин, вийетнам тәрәп буларға оқ чиқирип бәшини өлтүрди. Қалғанлирини яридар қилди. Бу хитайларниң бизниң чегримиздин кириши пүтүнләй қанунсиз дәп, һөкүмәт тәрәпниң позитсийисини билдүрди. Андин кейин сөһбитимизниң ахирида у, бүгүн болған сөһбәтниң пүтүн мәзмунини баш әлчигә вә баш әлчи арқилиқ вийетнам һөкүмитигә доклат қилидиғанлиқи һәққидә маңа вәдә бәрди. Бизниң сөһбитимиз сәмимий бир җиддий кәйпият ичидә елип берилди.

Мухбир: сизниңчә, вийетнам әлчиханиси сиз қойған тәләпләр һәққидә сизгә бир толуқ җаваб бериду, дәп қарамсиз?

Турмуһәммәт: әлвәттә. Хуаң әпәнди билән мән сиртқа чиққандин кейин чиң қол елишип көрүшүп хошлаштуқ, мән “сизниң җавабиңизни күтимән, еһтимал бир-икки һәптидин кейин мән сиз билән қайта алақә қилимән” десәм, уму мениң қолумни сиқип туруп, “болиду, әпәндим, чоқум йәнә бир көрүшәйли, келиң биз сизни қарши алимиз” деди.

Аваз улинишидин тәпсилатини аңлаң.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.