Ottura asiyadiki xitay puqralirining sani zadi qanche?

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2018-03-09
Share
russiye-xitay-kochmen-305.jpg Rusiyidiki xitay köchmenliri rusiye köchmenler idarisi xadimlirigha resmiyetlirini körsetmekte. 2010-Yili 8-noyabir.
RIA Novosti

Ottura asiya memliketliri bilen xitay otturisidiki munasiwetler, bolupmu soda-iqtisadiy munasiwetlerning izchil küchiyiwatqanliqi da'im tilgha éliniwatqan bir téma. Xitay shirketliri ottura asiya memliketlirige yillardin buyan meblegh salmaqta we ularning mebleghliri yildin yilgha ashurulmaqta. Ottura asiyadiki ammiwi axbarat wasitiliridin melum bolushiche, kéyinki waqitlarda ottura asiyada, bolupmu qazaqistan, qirghizistan we tajikistan jumhuriyetliride künsayin köpiyiwatqan xitay puqralirining sani ghulghula qozghimaqta. Hazirqi künde xitay köchmenlirining orunlishish mesilisi rusiye mutexessisliri arisidimu inkas qozghawatqan murekkep mesilige aylanmaqta.

Igilishimizche, xitaylarning éqip kirishi bu rayondiki ahalilerni endishige salmaqtiken hemde yerlik ahalilerde xitaygha qarshi selbiy közqarashlarni shekillendürmektiken. Xitaylar bu memliketlerge köpinche ish bahanisi bilen kélip, her xil yollar arqiliq olturaqliship qélishqa tirishidiken.

"Abay qazaqistan" tor bétide bérilgen melumatlargha qarighanda, peqet ötken yilning bahar aylirida qazaqistan'gha 400 ming xitay orunlashqan. "Qazaqistanda 400 ming étnik xitay hayat kechürüwatidu" namliq maqalide éytilishiche, xitaylar qazaqistan'gha 2008-yildin bashlap, yeni ikki memliket otturisidiki hemkarliq küchiyishke bashlighandin tartip éqip kirgen. Xitay döletlik néfit-gaz shirketlirining qazaqistan shirketlirige salghan meblighi milyardlighan amérika dollirini teshkil qilghan bolup, 2015-, we 2016-yillarda qazaqistandiki xitay ishchilirining sani 100 pirsent köpeygen hem bir yilning ichidila 11 860 xitay puqrasigha qazaqistanda ishleshke ruxset bérilgen iken. 

Yéqinda "Abay qazaqistan" da élan qilin'ghan s. Kénjaliyéwaning "Yerni xitayliqlargha bérish kélechekke palta chépish bilen oxshash" dégen maqaliside éytilishiche, mezkur gézit tehrir bölümige kelgen bir kishi qazaqistanda yerni chet'elliklerge ijarige bérish mesilisini kötürüp chiqip, yerni xitaylargha bermeslik kéreklikini tekitligen.

Qazaqistan'gha emgek shertnamisi bilen kelgen xitay ishchilirining yerlik ahale bilen toqunushqanliqi toghriliq ammiwi axbarat wasitiliride köpligen maqalilerning élan qilin'ghanliqi melum. 1-Martta "Qazaq awazi" torida "Atirawda xitaylar bilen qazaq közetchiliri soqushti" namliq maqale élan qilin'ghan. Maqalidin melum bolushiche, toqunushning kélip chiqishigha qazaq közetchilerning xitay puqralirini belgilen'gen waqittin burun zawut meydanidin sirtqa chiqarmighanliqi seweb bolghan iken.

Siyasetshunas ghalim agéléyofning pikriche, qazaqistanda ishlewatqan xitay ishchiliri shu memliket qanunlirini saqlishi, yerlik xelqning medeniyitini hörmet qilishi sherttur. U hazir xitay döletlik néfit-gaz bash shirkitining qazaqistandiki "Aqtöpe munaygaz" shirkiti bilen shertname tüzüp ishlewatqanliqini, buningdin ikki yil ilgiri xitay shirketlirining qazaqistan néfitining 25 pirsentini igiligenlikini, hazir bolsa buning xéli köpeygenlikini bildürdi. U mundaq dédi: "Del hazir xitay shirketliri éqip kiriwatqan waqitta bu yerde peqet qazaqistan qanunlirining ishlewatqanliqini, bu qanunlarning birinchi nöwette qazaqistan ishchilirining hoquqlirini qoghdaydighanliqini teminlesh kérek. Qazaqistanliq ishchilar xitay ishchiliri bilen bir mölcherde ish heqqi bilen teminlinishi shert. Mubada xitay ishchilirigha ularning hoquq da'irisi chüshendürülmise, ular bu yerlerde xojayinliq qilishi mumkin. Ular yat dölette bolghanliqtin shu döletning tertipige béqinishi kérek. Hem yerlik hem chet'ellik ishchilar hoquqlirining kemsitilmeslikini hökümet organliri kontrol qilip turushi shert".

Qazaqistan jumhuriyiti prézidénti fondi yénidiki dunyawi iqtisad we siyaset instituti yawro-asiya tetqiqatliri programmisining bashliqi ruslan hézimofning qarishiche, ikki memliket otturisida birleshken karxanilarni qurush sewebidin qazaqistandiki xitay shirketliri 2011-yillarghiche köpeygen bolsa, hazir undaq ehwal bayqalmaydiken. Yeni buninggha alahide bir qiziqish yoq iken. Emdi ikki memliket otturisidiki layiheler asasida qazaqistan'gha xitay ishchilirining kélishi bügün'giche dawam qilmaqta. Siyasetshunas ruslan hézimof xitay ishchilirining sani heqqidiki melumatlarni peqet sheher we oblastlardiki mexsus organlardin igileshke bolidighanliqini tekitlidi. U xitay ishchilirining qazaqistanda yerliship qélishi heqqide toxtilip, mundaq dédi: "Xitay ishchilirining yerlik qizlargha öylinip, bu yerde yerliship qéliwatqanliqi toghriliq melumatlar bar, elwette. Emma men buni köpinche köptürülgen melumatlar dep oylaymen. Mundaq nikahlar sanaqliqla. Men buninggha chong étibar bermigen bolattim". 

Xitayning ijarige élish yolliri arqiliq ottura asiya térritoriyelirini iqtisadiy jehettin igiliwélish siyasiti tajikistandimu élip bériliwatmaqta. Yéqinda "Qirghizistan nyus" agéntliqida orunlashturulghan "Sémyén bagdasarof: xitaylar peydinpey tajikistanni yutmaqta" dégen maqalide yéqin sherq we merkiziy asiya ellirini tetqiq qilish merkizining mudiri sémyén bagdasarof tajiklarning minglighan kwadrat kilométirdin oshuq yerni xitaygha ijarige bériwetkenlikini, xitayning her xil memliketlerde, shu jümlidin tajikistandimu herbiy bazilirini sélishqa kirishkenlikini ilgiri süridu. Siyasetshunas uzun muddetlik qerzlerni bérish arqiliq xitayning qézilma bayliqlargha bay yerlerni éliwatqanliqini bildürdi.

Emdi "Merkiziy asiya" tor bétide bérilgen "Salam, sériq akilar, qirghizistanda xitaylar köpeydi" dégen maqalide éytilishiche, xitay ishchilirining qirghizistanda köpiyishi bu yerdiki ahalini bi'aram qilmaqtiken. Maqalide mundaq déyilgen: "Xitaylardin tughulghan balilar emdi 5-we 6-siniplargha bériwatidu. Shu nerse kishini epsuslanduriduki, da'iriler buninggha ehmiyet bermeywatidu. Ötken yili qirghizistanda chet'ellik ishchilar üchün 14 ming orun bérilgen bolup, ularning 11 mingini yaki 80 pirsentini xitay puqraliri aldi. Bu heqte parlaméntta köchüsh we yerlishish xizmitining re'isi médétbék aydar'eliyéf xewer qildi. Uning sözlirige qarighanda, 2018-yili yene shunchilik orun belgilinidiken".

Qirghizistandiki "Ittipaq" géziti bash muherririning orunbasari abduréhim hapizofning éytishiche, qirghizistan musteqilliq alghandin kéyin, xitay özining bu memlikettiki iqtisadiy we idé'ologiyilik tesirini kücheytishke bashlighan. Hazir xitay memliketning barliq wilayetliridiki yer asti qézilma bayliqlirini özleshtürüsh meqsitide onlighan shirketlirini ishqa salghan. Xitay shirketliri köpeygenséri xitay ishchilirining sanimu ashmaqtiken. U mundaq dédi: "Epsuslinidighan yéri shuki, qirghizistanda 800 minggha yéqin yashlar chet'elde ishlewatidu. Shularning ornigha xitay ishchiliri kélip ishlewatidu. Bu yerde xitay shirketliridin bashqa xitayning 'ékisport-import' dégen eng chong bankisi bar. Hazir qirghizistanning tashqi qerzi 3 milyard dollar. Shuning 40 pirsenti mushu bankigha qerz. Yéqinda batkénda xelq qozghilip, xitayning qirghizistan bilen bolghan yer asti qézilma bayliqliri boyiche kélishimige qarshi chiqti". 

Abduréhim hapizofning éytishiche, ötken esirning 90-yilliri xitaylarning qirghizistandiki sani 10 mingdin köp bolghan bolsa, 2013-yili ular 90 minggha yetken, hazir bolsa 300 mingdin éship ketken. Abduréhim hapizof bolupmu yash xitay ishchilirining téz arida qirghizistan puqraliqini élish meqsitide yerlik qizlargha öylinishke intiliwatqanliqini, hazir shundaq öylen'genler sanining 30 minggha yetkenlikini otturigha qoydi. 

Emma qirghizistanning resmiy organliri bezi torlarda bérilgen mundaq reqemlerning heqiqetke mas kelmeydighanliqini körsetmekte. Mesilen, qirghizistan "Xabar" agéntliqining melumatlirigha qarighanda, qirghizistan döletlik tizimlash xizmiti 30 ming xitay puqrasining qirghiz qizlirigha öylen'genlikini inkar qilip, peqet qirghiz-xitay toylashqanlardin 195 jüp barliqini ilgiri sürgen. Buningdin tashqiri, "Jébé nyus" tor bétide bérilgen melumatlar boyiche, qirghizistan dölet köchüsh-yerlishish xizmitining katipi nurlan shéripof memlikette 14 ming chet'ellik ishchining tizimlan'ghanliqini, shularning 11minggha yéqinining xitay puqraliri ikenlikini körsetken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet