Istanbulda zulum astidiki sherqiy türkistan témisida yighin échildi

Ixtiyariy muxbirimiz arslan
2015.01.09
zulum-astidiki-sherqiy-turkistan-001.jpg Istanbulda échilghan zulum astidiki sherqiy türkistan témdiki yighindin bir körünüsh
RFA/Arslan


6 - Yanwar seyshenbe küni istanbul uniwéristéti chapa tibbiy fakoltétining türk tarixi we sen'et kulubining uyushturushi bilen zulum astidiki sherqiy türksitan dégen témida bir yighin uyushturuldi.

Bu yighin'gha oqutquchi we oqughuchilar bolup köp sanda kishi qatnashti. Yighin'gha istanbul uniwéristéti til - edebiyat fakoltétining oqutquchisi doktur eli exmetbey'oghli we sherqiy türkistan wexpining sabiq bash katipi hamut köktürk ependi teklip bilen qatniship Uyghurlar we sherqiy türkistan mesilisi toghrisida lékisiye berdi.

Yighin zalining alidida Uyghurlarning tarixiy, medeniyiti we hazirqi qiyinchiliqliri ipadilen'gen resim körgezmisi échildi.

Yighinda aldi bilen türk tarixiy we sen'etliri kulubining re'isi eli gecher ependi échilish nutuqi sözlidi.

U sözide bu yighinni uyushturushtiki meqstini ipadilep mundaq dédi: “Bügünki künde ata yurtimiz sherqiy türksitanda bir insaniyet tiragédiyisi yüz bériwatidu. Musulman Uyghur türkliri qérindashlirimiz asimiliyatsiyege uchrap yoq qilinishqa düch kéliwatidu. Biz tibbiy doxtur yashlar bolush süpitimiz bilen bu ehwaldin intayin qayghu hés qiliwatimiz. Bu yighinning muwappeqiyetlik échilishini we Uyghur qérindashlirimiz toghrisida melumatqa ige bolush jehette hesse qoshushini arzu qilimiz.”

Yighinning kéyinki bölümliride doktur eli exmet bey'oghli bilen pishqedem wetenperwer pa'aliyetchilerdin hamut köktürk ependi munberge chiqip Uyghur mesilisi toghrisida muhim söz qildi.

Doktur eli exmet bey'oghli ependi sözide, sherqiy türkistanning tarix jehettiki ehmiyiti we orni toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Bügünki sherqiy türkistan zémini türklerning barliqqa kelgen türkistan joghrapiyisining qelbige jaylashqan. Bizning türk milliti bolush süpitimiz bilen takamullashturghan kültür we medeniyitimiz, en'eniwiy örp adetlirimiz shekillen'gen muqeddes tupraqtur. Sherqiy türkistandiki dunyadiki gi'opolitik we gi'o'isitratégiyilik ehmiyiti jehette aldinqi qatarida turidu. Bu zémin türkistan we asiya joghrapiyisining bel omurtqusi bolup keldi. Hel - charilerge dewr bölgüch yol achidighan alahidilikni tarixtin bügünkiche saqlap keldi. Bügünki künde énirgiye bayliqliri we istiratégiyilik yollirini qoshup hésablighanda ilgirikidin nechche hesse chong ehmiyetke ige boldi. Sherqiy türkistan joghrapiyisi tarixtin buyan hökümdarliq qilish we qarar bérish alahidlikliri bilen aldinqi qatarda turup kelgen idi. Ishghalchi xitayning Uyghur qérindashlirimizgha rawa körgen zulum, bésim we irqiy qirghinchiliq we yoq qilish siyasetlirini yürgüzüshi buning sewebidindur.”

Doktur eli exmet bey'oghli ependi sözide, xitayning bésim we zulumigha egiship sherqiy türkistanda qarshiliq heriketlerning küpiyip ketkenlikini ipadilep mundaq dédi:“Sherqiy türksitan bügünki künde türklerning qizil almisi we oxshash waqitta qanighan yarisidur. Bu qanighan yarini dawalash, chare izdesh insaniy, milliy we diniy wezipe bolup biz türk millitining üstige chüshidu. Sherqiy türksitanda zulum we bésimning ötmüshtikidin bügünki künde téximu éshishi, qarshilishish we küresh qilishning köpiyishini ashurdi. 2009 Ürümchi qirghinchiliq we uningdin kéyinki xitayning qetli'amliri dewr bölgüch basquchlardur. Xitayning birlikte yashash, milletler ittipaqliqi we birlik sho'aridin ibaret sepsetiliri emdi ötmes mata bolup tarixning arqisgha tashlandi we türkler bilen xitaylar otturisidiki hayajanliq birliki pütünley berbat boldi.”

Kéyin yighinda söz qilghan hamut köktürk ependi xitayning sherqiy türkistanda yürgüzüwatqan toghut cheklesh we ménge yuyush siyasitini bügünki künde téximu ashurup ijra qiliwatqanliqini, irqiy qirghinchiliq, chetke qéqish, yeklesh, qetli'am yürgüzüsh arqiliq u zéminning esli tarixi igiliri bolghan Uyghurlarni yer yüzidin yoq qilishqa urunuwatqanliqini ipadilidi we bu heqte emeliy misallarni körsetti, yighindin buyan yüz bériwatqan weqelerning kélip chiqish sewebliri toghrisida chüshenche berdi.

Hamut köktürk ependi sözide yene, xitayning tarixta qoshna döletliri bilen munasiwetliri toghrisida toxtalghandin kéyin, bügünki kündimu xitay qoshna döletliri bolghan türkiy xelqlerge tewe döletlerni yoq qilish meqsitini döletning asasiy siyasiti qilip belgiligenlikini bildürüp mundaq dédi: “Miladiyidin ilgiri 200 - yillarda otturigha qoyulghan bu si'iyasetni xitayda hökümranliq qilghan pütün hökümdarlar we bügünki kündiki atalmish sosiyalist kommunist emeldarlirimu pütünley xitay fashizmini we xitay milletchilikini asasiy siyaset qilip höküm süriwatidu. Her kelgen xitay hökümdarliri bu tür impériyalizmliq xitay milletchilik siyasitige yéngi chariler qoshup toluqlap kelmekte. Shangxey hemkarliq teshkilatimu bu xitay milletchiliki üchün bir wasite bolup otturigha qoyuldi. Xitay bügün Uyghur türklirini tarixi, teqdiri, dini we tili oxshash bolghan qazaq, qirghiz, özbék döletlerning qoli bilen basturuwatidu. Dindash bolghan qoshna dölet pakistan we tajikistanning qoli arqiliq Uyghurlarni öltürüwatidu. Qirghizistan ötken yili 1 - ayda özliridin panahliq telep qilip kelgen 12 Uyghur yashni so'al - soraqsiz oqqa tutup öltürdi. Bu kechürüm qilishqa bolmaydighan tarixiy xatadur we insan qélipidin chiqqan bir meydandur.”

Yighin axirida, yighinda söz qilghuchilar yighin ehlining Uyghurlar toghrisida sorighan so'allirigha jawab berdi. Yighinda söz qilghuchilarni tebriklep teqdirname teqdim qilindi we xatire resimge chüshüsh bilen yighin axirlashti.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.