“Washin'gton pochtisi” géziti: “Amérikadin éship kétishni közlewatqan shi jinping özining düshminige aylinishi mumkin”

Muxbirimiz jewlan
2022.10.21
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
shijinping-herbiy-mozey Xitay re'isi shi jinping we yénidiki kompartiye bayriqi körsitilgen büyük ékranning aldida turiwatqan ziyaretchiler. Junggo xelq inqilabi herbiy muzéyi, béyjing, xitay, 2022-yili öktebir.
Reuters

20-Qurultayda doklat bérip, xitayning dölet xewpsizlikini qayta-qayta tekitligen shi jinping gerche amérikani ashkara tilgha almighan bolsimu, emma “Amérikagha taqabil turush ishenchi we uni bésip chüshüsh iradisi”ni körsetken.

“Washnigton pochtisi” gézitide élan qilin'ghan “Xitayni amérikadin éship kétidighan dölet qilmaqchi bolghan shi jinping özining düshminige aylinishi mumkin” namliq bir maqalide körsitilishiche, ukra'inagha hujum qilghan rusiyening meghlubiyitidin sawaq almaywatqan shi jinping, bu qurultayda özining “Chong dölet ghayisi”nila emes, dunyagha xoja bolush gherizini ashkarilighan. Aldi bilen uning qilidighan pilani “Xitayni birlikke keltürüsh”, yeni teywenni qoshuwélish iken.

En'giliye “Télégraf” torining 21-öktebirdiki xewirige qarighanda, amérika déngiz armiye qomandani maykol gilday (Michael Gilday) xitayning bu yilning axirida teywen'ge hujum qilishi mumkinlikini, amérika herbiy terepning buninggha taqabil turush üchün yaxshi teyyarliq qilishi kéreklikini bildürgen. Amérika tashqiy ishlar minisitiri antoni bilinkénmu 17-öktebir küni shi jinpingning doklatidin kéyin agahlandurush bérip, xitay hökümitining teywenni igileshke urunushining amérika oylighandinmu baldurraq bolushi mumkinlikini otturigha qoyghanidi.  

Türkiye hajettepe uniwérsitétining dotsénti, istratégiye mutexessisi, doktor erkin ekrem hazir xitayning özidiki mesililerningmu az emeslikini, shunga shi jinpingning teywen'ge aldirap hujum qilalmaydighanliqini otturigha qoydi.        

“Wal-strét zhurnili” da élan qilin'ghan “Shi jinpingning yéngi mudapiye ittipaqi” namliq maqalide bildürülüshiche, shi jinping bilen wiladimir putinning ittipaqi yawropa we hindi-tinch okyan rayonidiki döletlerning xewpsizlikige barghanséri éghir tehdit salmaqta iken.

Xitay bilen rusiyening hemkarliqi 2007-yilila bashlan'ghan bolup, buning arqidinla xitay jenubiy déngizdiki herbiy küchini kéngeytip, etraptiki döletler, bolupmu teywen'ge tehdit salghan. Yaponiye bilen awstraliye buningdin bi'aram bolghan we xitaygha birliship qarshi turushta kélishim hasil qilghan.

Shi jinpingning 3-qétim hoquq tutushi we rusiye bilen dawamliq hemkarlishishi amérika bilen xitayni haman bir meydan yüz béridighan toqunushqa sörep kiremdu? amérikadiki rend siyaset tetqiqat merkizining xitay ishliri tetqiqatchisi raymond ko (Raymond Kuo) ning qarishiche, bundaq ehwalning yüz bérishi natayin iken. U mundaq dédi: “Menche bu urushtin saqlan'ghili bolidu. Aldi bilen, men xitay bilen rusiyeni heqiqiy dost dep qarimaymen. Bu ikkisining munasiwiti goya natogha oxshash herbiy hemkarliq, xalas. Yeni sen hujumgha uchrisang men qoghdaymen, yaki séning özüngni mudapiye qilishingigha yardem bérimen, dégendekla bir munasiwet. Menche, ukra'inagha hujum qilip meghlub bolghan  rusiye, xitay üchün bir yük bolup qaldi. Yene kélip, rusiye nato yaki amérika bilen bolghan toqunushni kéngeytiwétishni xalimaydu”. 

“Shi jinpingning yéngi mudapiye ittipaqi” namliq maqalide körsitilishiche, amérika awam palata re'isi nensi pélosi 8-ayda teywenni ziyaret qilip 2 kün ötkendin kéyin, xitay sherqiy déngizda herbiy meshq élip barghan we yaponiyening iqtisadiy rayon tewelikige 5 rakétaliq bomba qoyup bergen bolup, teywenni élishta yaponiyening xewpsizlik mudapiyeliridin bösüp öteleydighanliqini köz-köz qilghan.

Tetqiqatchi raymond koning bildürüshiche, xitay yéqin kelgüside teywen'ge hujum qilalmaydiken. U mundaq dédi: “Menche, xitay teywen'ge meyli qachan bolsun unche téz hujum qilidighandek emes. Bu yerde bir qanche mesile bar. Birinchidin, ukra'inaning qirim arilini qoldin bérip qoyushi teywenliklerning özini qoghdash éngini kücheytti؛ ikkinchidin, teywen mesilisi xelq'araliship ketken bir mesilidur. Xitay teywenni bésiwalsa, nöwet jenubiy déngizdiki arallargha kélidu؛ shunga uninggha qet'iy yol qoyulmaydu. Eger xitay teywen'ge rastinla hujum qilsa, uning rayon xaraktérlik buzghunchiliqi éghir bolidu. Teywen u rayondiki eng küchlük soda-tijaret torigha ige bir jay, uning weyran qilinishi xitayning iqtisadighimu ziyanliq, chünki bu jaydiki mal teminlesh liniyesi nahayiti küchlük. Bu ehwal  hindi-tinch okyan rayonidiki ‛4 dölet ittipaqi‚gha eza yaponiye, hindistan, awstraliye, amérika qatarliq döletlerdin bashqa, en'giliye bilen koriyenimu xitayning buzghunchiliqigha qarshi heriketke keltüridu”.

Amérikadiki siyasiy analizchi andéris kor radiyomizgha yollighan inkasida, mustebit küchlerning tereqqiyatigha sel qarimasliq kéreklikini bildürüp mundaq dédi: “Tarixining yüzlinishi mustebitlikke qarap kétiwatidu. Xitay kompartiyesi dunyagha xoja bolush meqsitige yétishi mumkin. Eger kishiler buninggha yenila ishenmise, démokratik döletler bixudlishidu. Bu nahayiti xeterlik”. 

“Washnigton pochtisi” gézitide élan qilin'ghan shu maqalide körsitilishiche, mustebit, rezil küchler bash kötürüp jahan weziyiti yamanlishishqa bashlighanda, dunyaning köp qismi amérika terepte turidu, chünki amérika démokratiyeni qoghdaydu. Amérikaning asasiy qanunida mustebitlikke bolghan chongqur nepret eks etken, shi jinping bu nuqtini chüshenmigen. Shi jinpingdek mustebitlerning hemmisi özining eng chong düshmini.   

Tarixtin béri mustebitler urush qozghap kelgen. Shi jinping bilen putin birliship, amérikagha qarshi qutupqa ötken teqdirde, amérika uninggha qandaq taqabil turidu?  erkin ekrem ependi buninggha jawab bérip,  amérika bilen gherb ellirining rusiyeni ajizlitip, xitaygha taqabil turush üchün heriket qiliwatqanliqini, xitayning “Urushqaq böre” diplomatiyesining del xitayning özige düshmen bolidighanliqini bildürdi.

Erkin ekrem ependining qarishiche, eger xitay teywen'ge hujum qilip, amérika bashliq gherb elliri bilen urushqa kirse, gherb elliri Uyghur mesilisini bir kozér qilip qollinishi mumkin iken. Shunga Uyghurlar bundaq ehwalining yüz bérishige qarita idiyede teyyarliq qilishi kérek iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.