Xitayning ashliq bixeterlikige kapaletlik qilish pilani Uyghur déhqanlirigha yéngi xiris élip kelmekte

Washin'gtondin muxbirimiz erkin teyyarlidi
2024.05.29
ashliq-bazisi-konaq.jpg Hökümet igidarchiliqidiki déhqanchiliq meydanidin qurutulghan qonaqlarni toshuwatqan körünüsh. 1998-Yili 11-iyul, ürümchi.
AFP

Nöwette, shi jinping rehberlikidiki xitay hökümiti, xitayning ashliq bixeterlikige kapaletlik qilip, dunyaning eng chong ashliq import qilghuchisi bolghan  bu döletning 2033-yilighiche ashliqta chet elge tayinishni jiddiy rewishte azaytishni pilanlimaqta.

Xitayning bu nishan'gha yétishining intayin qiyin ikenliki qeyt qilinsimu, emma xitay hökümiti 2033-yiligha barghanda asasliq danliq zira'et we purchaq tipidiki zira'etlerde öz özini teminleshni 92 pirsentke yetküzüshni, buningda gürüch importini 75 pirsent azaytip 6 milyon 800 ming tonna, bughday importini %60 azaytip, 4 milyon 850 ming tonna, purchaq importini 21 pirsent azaytip 7 milyon 870 ming tonnigha chüshürüshni mölcherlimekte.

Béyjing hökümiti bu nishan'gha yétishning bir qismi süpitide 2021-yili Uyghur diyarini uning ashliq bixeterlikige kapaletlik qilish bazilirining birige aylandurushni otturigha qoyghan. Uyghur aptonom rayonluq partkom 2022-yilining bashlirida béyjing hökümitining chaqiriqigha aktip awaz qoshup, paxta ishlepchiqirishqa tesir yetküzmeslik asasida, rayonning ashliq ishlepchiqirish kölimini kéngeytishni, bezi kéwezliklerni ashliq térilghu yerlirige özgertish we kölemleshken térilghu yerlirini berpa qilishni telep qilghanidi.

Halbuki, mutexessisler we analizchilar xitayning ashliqta öz- özini qamdash nishanigha yétishining intayin qiyin ikenliki, shundaqla uning Uyghur diyarini ashliq bixeterlikige kapaletlik qilish bazisigha aylandurush pilanining Uyghur déhqanlirini téximu weyran qilishqa élip baridighanliqini ilgiri sürmekte.

Amérikadiki iqtisad obzorchisi chén shügu'angning körsitishiche, xitayning ashliqta özige tayinishni ishqa ashurushta nurghun qiyinchiliq bolsimu, shundaqla uning ashliq ishlepchiqirish  tennerxi import qilghan'gha qarighanda bek yuqiri hésablansimu, emma uning yenila ashliqta öz- özini qamdashni tekitlishi uning gé'o-siyasi endishisi bilen munasiwetlik iken. Chén shügu'ang mundaq deydu: “Xitay bir sana'et döliti bolush süpitide, eger sana'et mehsulatlirini éksport qilalmisa qandaq qilidu? eng addiysi, eger sen teywen'ge hujum qilsang, u halda sen hazirqi rusiyege oxshap qélishing mumkin.”

 Chén shügu'angning körsitishiche, eger xitay sana'et mehsulatlirini éksport qilalmisa, bu uning ishlepchiqirishini weyran bolush girdabigha élip bérip, ishlepchiqirishning toxtishi we keng kölemlik ishsizliqni keltürüp chiqiridiken.

Chén shügu'ang 28-may küni bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda yene mundaq deydu:“Eger sizning tashqi péréwotingiz qalmisa, ashliq sétiwalalmaysiz. Chünki, sizning chiqish yolingiz hem kirimingiz qalmaydu. Siz nersingizni bashqilargha satalmisingiz, bashqilardin ashliq élish üchün pulingizmu bolmaydu. Shunga, pewqul'adde urush partlap xitay qamalda qalsa, ishenchlik ashliq menbesige éhtiyajliq bolidu. Eng ishenchlik ashliq menbesi ashliqni özi ishlepchiqirishtur.”

Halbuki, amérikadiki siyasiy weziyet analizchisi ilshat hesen ependining 28-may küni bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda tekitlishiche, xitayning yéqinqi 75 yilliq ashliq siyasitini nezerde tutqanda u ashliqta öz-özini teminlesh mesilisini hel qilalmaydiken.

Halbuki, béyjing hökümiti xitayning ashliq bixeterlikige kapaletlik qilish bazilirining biri süpitide, 2022-yilidin bashlap Uyghur diyarining yéza igilikige bolghan sélinmini köpeytken, rayonning qurghaq jughrapiyelik muhitigha mas kélidighan zira'etlerni tetqiq qilishni kücheytken, shundaqla kölemleshken déhqanchiliq meydanlirini berpa qilishni  tézletken. Lékin ilshat hesen ependi xitayning ashliq bixeterlikige kapaletlik qilish siyasiti Uyghur diyarida irqiy qirghinchiliqning yéngi shekilde dawamlishishigha yol échiwatqanliqini tekitleydu.

Xitayning hökümet sanliq melumatlirida qeyt qilinishiche, 2023-yili Uyghur diyarida 21 milyon 192 ming tonna ashliq ishlepchiqirilip, 2022-yilqidin 17 pirsent artqan. Ashliq térilghu yer kölimi 42 milyon 371 ming 500 mogha yétip, aldinqi yilning oxshash mezgilidikidin 16.1 Pirsent köpeygen. Xitay taratqulirining xewerliride, 2023-yili Uyghur diyarining ashliq térilghu kölimi hem ashliq ishlepchiqirishining köpiyishi xitay boyiche birinchi orunni igiligenliki bildürülgen. Lékin ilshat hesen xitayning Uyghur diyarini uning ashliq bixeterlikige kapaletlik qilish bazisigha aylandurushining emelge ashmaydighanliqini tekitleydu. Uning körsitishiche,  xitayning bu pilani Uyghur  déhqanchiliqini weyran qilipla qalmay, muhitqimu buzghunchiliq qilidiken.

Halbuki, chén shügu'ang ependi, Uyghur diyarining artuq ashliq ishlepchiqirishta “Yuqiri ölchemlik étizliqlar” ni kéngeytkenliki, buning Uyghur diyarida muhit apiti peyda qilish mumkinlikini agahlanduridu. Chén shügu'ang mundaq deydu: “Rayonda yuqiri ölchemlik étizliqlarning adettiki asasliq étizliqlarda tutqan nisbiti 75 pirsentni igiligen. Yeni rayondiki étizliqlarning köp qismini yuqiri ölchemlik étizliqlar igiligen. Bu ehwal shinjangdek qurghaq hem su kemchil rayonda muhit apiti keltürüp chiqirishi mumkin.”

Chén shügu'angning qarishiche, shi jinping Uyghur diyarida “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi éngi” berpa qilishni hemmidin muhim orun'gha qoyghan bir peytte, herqandaq siyaset Uyghur diyarini kontrol qilishning bir tedbirige aylinidiken. Chén shügu'ang mundaq deydu: “Emeliyette, bu nuqtidin éytqanda siz bayam éytqandek xitay rayonliridin nurghun déhqanchiliq férmilirining kelginige oxshash, herqandaq bir siyaset shinjangni kontrol qilidighan siyasiy tedbirge aylinishi mumkin.”

Halbuki, xitayning bir yéza igilik zhurnilida ilgiri élan qilin'ghan bir doklatta, xitayning ashliqta öz-özini qamdishi ashliqning ishlepchiqirish tennerxidila emes, belki yene térilghu  yer kölimining cheklik bolushi, su bayliqining yétishmesliki, tupraqning shorlishishi, xorishi we  bulghinishi qatarliq mesililerdimu éghir qiyinchiliqlargha duch kéliwatqanliqi bildürülgen. Melum bolushiche, xitayda ilgiri élip bérilghan bir qétimliq tekshürüshte ximiyelik déhqanchiliq doriliri we éghir métallar  keltürüp chiqarghan bulghinish sewebidin xitaydiki 40 pirsent térilghu yerning xorighanliqi yaki bulghan'ghanliqi körsitilgen.

Lékin shundaqtimu, xitayning nurghun meblegh sélip, Uyghur rayonigha oxshash  shorluq we qurghaq rayonlarda ösüdighan shal qatarliq ashliq mehsulatlirini tejribe qiliwatqanliqi qeyt qilinmaqta. Xitay taratqulirining yéqinda bergen xewerliride, xitay tetqiqatchilirining aqsu, xoten qatarliq jaylarda shorluq yerlerde ösidighan shal qatarliqlarni östürüshke kirishkenliki qeyt qilin'ghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.