Әнглийәдики хитай баш әлчисиниң зулумни инкар қилиши күчлүк рәддийәгә учриди

Мухбиримиз ирадә
2020-07-20
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитайниң әнглийәдә турушлуқ баш әлчиси лю шявмиң хитайниң лондондики баш әлчиханисида мухбирларниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2020-Йили 6-феврал.
Хитайниң әнглийәдә турушлуқ баш әлчиси лю шявмиң хитайниң лондондики баш әлчиханисида мухбирларниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2020-Йили 6-феврал.
AFP

Әнглийәниң даңлиқ телевизийәси болған BBC әнглийәдә турушлуқ хитай әлчиси лю шавмиңни зиярәт қилип, униңдин хитай һөкүмитиниң уйғур елидә йүргүзүватқан сиясәтлири һәққидә соал сориди.

Риясәтчи алди билән лю шавмиңгә өткән йили ашкарилинип, зор ғулғула қозғиған корла пойиз истансисидики көрүнүшни йәни тәхминән600-700 әтрапида уйғурни көзи қара латида теңилип, пут-қоли кишәнләнгән һалда корла пойиз истансисиниң ғәрбий вогзалидин башқа җайларға йөткәватқан көрүнүшни көрситиду вә лю шавмиңдин «бизгә бу йәрдә немә иш болуватқанлиқини чүшәндүрүп берәмсиз?» дәп сорайду. Һалбуки лю шавмиң йоған екранда ениқ көрүнүп туруватқан көрүнүшкә қарап туруп «мән көрәлмәйватимән» дәп җаваб бериду. У «мән көрәлмәйватимән, мән бу видийони. . . Бу сизниң маңа бу видийони тунҗи қетим көрситишиңиз әмәс. Сиз өткән йилиму сориған. Мән сизгә шуни дәй. Раст, сиз шинҗаңға берип баққанму?» дәйду.

Риясәтчи «яқ, мән берип бақмиған», дәп җаваб қайтуруши билән лю шавмиң сөзини давам қилип «шинҗаң дегән әң гүзәл җайларниң бири. Бизниң хитайда бир тәмсил бар.» Дәп турушиға риясәтчи «әлчи әпәндим, бу көрүнүшләр гүзәл көрүнүшләр әмәс» дәйду.

Хитай әлчиси лю шавмиң гепини өзгәртип «шинҗаңда нурғун қетим террорлуқ һуҗумлири йүз бәргән», дәп гәп йорғилитай дәп турушиға риясәтчи «у дегәнлириңиз 10 йил аввалқи ишлар иди. Мән сиздин пәқәт шуни соримақчи. Немишқа заманиви хитайда бу кишиләр тизландуруп олтурғузуп қоюлди? уларниң чачлири немә дәп чүшүрүлгән, улар немә дәп көзлири бағланған, пут-қоллири кишәнләнгән һалда пойизға ялап чиқирилиду? бу йәрдә немә болуватиду?» дәп хитай әлчини йәнә бир қетим соалға җаваб беришкә қистайду. Хитай әлчи люшавмиң җавабән: «бу видийо көрүнүшни нәдин алдиңиз? билмидим. Лекин бәзи вақитларда җинайәтчиләрни йөткәйдиған ишлар болуп қалиду. Мән бу көрүнүшни нәдин алдиңиз билмидим» дәйду.

Риясәтчи бу көрүнүшниң һәрқайси ғәрб таратқулирида кәң таралған вә ғәрб истихбарат хадимлири тәрипидин раст икәнлики дәлилләнгән көрүнүшләр икәнликини әскәртиду. Буниң билән хитай әлчи люшавмиң «ғәрбтики истихбарат орунлири хитайға төһмәт қиливатиду», дәйду. У: «улар бизни шинҗаңда 1 милйон адәмни соливалди, дәп қарилаватиду. Шинҗаңниң нопуси қанчилик биләмсиз. Шинҗаңда 40 йил аввал аран 4-5 милйон нопус бар иди. Һазир 11 милйонға чиқти. Кишиләр бизни етник тазилаш қилди, дәйду. Бирақ у йәрдә нопус иккигә қатланди,» дәйду.

Буниң билән риясәтчи хитай әлчигә «әмма йәрлик рәсмий һөҗҗәтлириңларда өзүңлар уйғурлар мәркәзлик олтурақлашқан җайларда 2015-2019 арисида нопус артишиниң 84 пирсәнт чүшкәнликини дәпсиләр» дәп әскәртиду. Хитай әлчи буниму рәт қилиду. Бирақ у буниңға ениқ пакит көрситишниң орниға йәнила «уйғур елидики нопус иккигә қатланди» дегән сөзни тәкрарлайду.

Мәзкур программида хитай әлчигә лагер шаһити зумрәт давут ханимниң уйғур аяллириниң мәҗбурий һалда туғмас қилиниватқанлиқи һәққидики гуваһлиқ видийоси қоюп берилиду. Хитай әлчи буниму рәт қилиду. У уйғур аяллириниң кәң көләмдә туғмас қилиниватқанлиқини рәт қилип «бу пүтүнләй ялған. У йәрдә башқа дөләтләрдикидәк айрим хусусий әһваллар болуши мумкин» дәп вәқәниң характерини бурмилимақчи болиду. У сөзи давамида йәнә, уйғур елидә җаза лагерлири йоқлуқини, у йәрдә милләтләрниң баравәр һалда, әркин, хушал-хурам яшаватқанлиқини илгири сүрүп, хәлқарадики ирқий қирғинчилиққа берилгән изаһатларға уйғун әһвалларниң йүз бериватқанлиқини рәт қилиду.

Хитай әлчи лю шавмиң зиярәт қилинған бу хәвәр программиси 19-июл йәкшәнбә күни тарқитилғандин кейин күчлүк муназирә қозғиди. Униң әмәлийәтни инкар қилиши һәрқайси мунбәрләрдә қаттиқ тәнқидкә учриди.

Америка дөләт мәҗлиси дини әркинлик комитети комиссари нурий түркәл бу һәқтә б б с телевизийәсиниң мәхсус зияритини қобул қилғанда хитай әлчиниң сөзлиригә күчлүк рәддийә бәрди. Нурий түркәл сөзидә «хитай әлчиниң сөзлири дәл хитай қилип келиватқан тенивелиш, бурмилаш вә қаймуқтуруш тиришчанлиқлириниң биридур. У сахта учурларни тарқитиш арқилиқ өзиниң қиливатқанлирини йошуруш урунуши» деди. Нурий түркәл сөзидә уйғур елидә болуватқанларниң пакит икәнликини әскәртип: «бизниң қолимиздики испатлар қандақтур бир һөкүмәт әмәлдариниң еғзидин яки бир мутәхәссисиниң еғзидин чиққан гәп яки бир ахбарат оргининиң хәвири әмәс. Бизниң қолимиздикиси инавәтлик пакитлар. Әң йеқинда елан қилинған пакит болса хитайниң өзидики аммиға очуқ мәнбәләрдин елинған.» Деди.

Нурий түркәл әпәнди сөзидә йәнә, уйғур елидә йүз бериватқанларниң ирқий қирғинчилиқ икәнликини билдүрди. У мундақ деди: «уйғур елидә инсанийәткә қарши җинайәт йүз бериватиду. Ирқий қирғинчилиқ йүз бериватиду. Мән бу терминни қоллиништа наһайити еһтиятчан болуп кәлдим. Чүнки бу интайин җиддий бир әйибләш, җиддий сөз. Әмма бизниң қолимизда бар испатларға таянғанда йәни конкрет қилип ейтқанда хитай һөкүмити бүгүн уйғур балилирини дөләт иликидики йетимханиларға әвәтиватиду, мәқсәтлик һалда, пиланлиқ вә системилиқ һалда нопус көпийишини тизгинләватиду. Мана бу ирқий қирғинчилиққа берилгән изаһатларға чүшиду. Шуңа хитай әлчиси охшаш сөзни 50 қетим тәкрарлишидин қәтийнәзәр, улар әркин дунядики инсанларниң әқлини ишлитип, өз алдиға пакитларни тәкшүрүп, анализ қилип туруп мәсилиләргә адил баһа берәләйдиғанлиқини унтуп қалмаслиқи вә униңға сәл қаримаслиқи керәк.»

Нурий түркәл сөзи давамида уйғур елидә йүз бериватқанларниң ениқ һалда бир җинайәт икәнликини вә буниңға дуня дөләтлириниң күчлүк йосунда җаваб қайтуруши керәкликини тәкитлиди.

Хитай әлчиниң сөзигә қарита йәнә бир кәскин җаваб америкадики уйғур адвокат рәйһан әсәттин кәлди. BBC Телевизийәси айрим программида иниси хитай һөкүмити тәрипидин лагерға қамалған адвокат рәйһанни зиярәт қилған. Риясәтчи рәйһандин «хитай әлчи җаза лагерлириниң мәвҗутлуқини рәт қилди, мәҗбурий туғмас қилиш йоқлуқини, ирқий қирғинчилиқ йоқлуқини ейтиватиду. Сиз буниңға қандақ қарайсиз?» дәп сориди. Рәйһан әсәтму бу соалға бәргән җавабида уйғур елидә йүз бериватқанларға аит доклатларниң тамаминиң дегүдәк хитай һөкүмитиниң рәсмий һөҗҗәтлири асасида тәйярланғанлиқини, хитай әлчиниң бу йәрдә әмәлийәтни бурмилап, уйғурлар бәхтлик яшаватиду, дегәндәк әмәлийәт билән алақиси болмиған бир мәнзирә яритишқа урунуватқанлиқини билдүрди. Рәйһан әсәт сөзидә «хитай әлчиниң дегәнлиридәк болған болса у һалда бир вақитларда үлгилик яш, дәп баһаланған иним бүгүнки күндә қайта тәрбийәләш намидики лагерға қамалмиған болатти», дәйду.

Рәйһан әсәт сөзи давамида иниси лагерға қамилип аридин 4 йил өткәндин кейин униң 15 йиллиқ қамақ җазасиға һөкүм қилинғанлиқидин хәвәр тапқанлиқини қошумчә қилиду.

Хитайниң әнглийәдә турушлуқ әлчиси лю шавмиңниң юқиридики бу сөзи тивиттир қатарлиқ иҗтимаий таратқулардиму күчлүк тәнқидкә учриди.

Әнглийәдә турушлуқ уйғур зиялийси әзиз әйса әпәнди әнглийәниң «вақит радийоси» ниң зияритини қобул қилғандиму хитай әлчиниң сөзлирини тәнқид қилип «хитай әлчиси люшавмиң хитайдики ирқий қирғинчилиқини қоллимақта. У әнглийәдин қоғлап чиқирилиши яки қолға елиниши керәк» дегән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт