Atalmish “Üch el xizmiti” we xitay kadirlirining Uyghur a'ilirige qeder singip kirishidiki siyasiy gherezler

Muxbirimiz gülchéhre
2022.07.18
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Atalmish “Üch el xizmiti” we xitay kadirlirining Uyghur a'ilirige qeder singip kirishidiki siyasiy gherezler Uyghur élidiki qurban héytini tebriklesh pa'aliyiti hökümet xadimlirining kontrolluqidiki sehnileshken sün'iy siyasiy teshwiqatning parchisigha aylan'ghan. 2022-Yili 9-iyul, aqsu.
ts.cn

Xitay da'iriliri özining Uyghurlargha élip bériwatqan keng kölemlik irqiy qirghinchiliq jinayetlirini inkar qilish we xelq'araning közini boyash üchün bu yilliq qurban héyt mezgilide saxta siyasiy teshwiqatini yenimu kücheytken. Yéqinqi künlerdin buyan, xitay taratqulirining xewerliride Uyghur a'ililirining xitay hökümiti teripidin ewetilgen atalmish “Üch el xizmiti” kadirliri bilen bille “Qurban héytni xushal-xuram ötküzgenliki” teshwiq qilinmaqta.

“Shinjang géziti” ning xewiride, 7-ayning 9-küni awat nahiyelik partiye komitéti teshkilat bölümining aybagh baziri bext kentide turushluq “Üch el xizmiti” (el rayini bilish, elge nep yetküzüsh, elni mahil qilish) etritining ezaliri kent ahaliliri bilen bille “Milletler ittipaqliship, bir a'ile kishiliridin bolush” we “Milletler ittipaqliqi birleshme dostluq pa'aliyiti” uyushturup, qurban héytni birlikte ötküzgenliki bayan qilin'ghan.

Xitay taratqulirining bu xildiki süretlik xewerlerde kent-mehellilerdiki Uyghur a'ililirining héytliq desturxan sélip, atalmish “Üch el xizmiti” üchün ewetilgen xitay kadirlirini méhman qiliwatqanliqi teswirlen'gen.

Uyghur élidiki qurban héytini tebriklesh pa'aliyiti hökümet xadimlirining kontrolluqidiki sehnileshken sün'iy siyasiy teshwiqatning parchisigha aylan'ghan. 2022-Yili 9-iyul, aqsu.

Nöwette gollandiyede yashawatqan la'agér shahiti ömer bek'eli xitayning bu xil saxta teshwiqatliridin qattiq bizar bolghanliqini bildürürüp: “Uyghur we bashqa musulman xelqlirining ulugh qurban héytning birinchi künini qandaq ötküzidighanliqidek eng eqelliy adetlernimu bilmeydighan bu atalmish ‛üch el xizmiti‚ kadirliri, qandaqsige el rayini bilsun?” dep so'al qoydi.

Ömer bek'eli, xitay kadirlirining héytning tunji künidila Uyghurlarning öylirige üsüp kirip obche pa'aliyetlerni ötküzüshning özila musulmanlarning qurban héyt ötküzüsh örp-adetlirige xilap qilmish ikenlikini tekitlep ötti. U yene héytning 1-künide musulmanlarning adet boyiche awwal qurban héyt namizigha baridighanliqi, andin alemdin ötken uruq-tughqanlirining mazarlirini yoqlap ularning rohigha atap du'a qilidighanliqi, andin kéyin qurbanliq qoy soyush bilen aldirash bolidighanliqi, shundaqla héytning tunji künini a'ilisidiler bilen bille ötküzidighanliqidek héyt en'enisini chüshendürüp ötti.

Xitay hökümitining Uyghur rayonida “El rayini bilish, elge nep yetküzüsh, elni mahil qilish” dégen nam astidiki atalmish “Ül el xizmiti” siyasiti, yeni partiye-hökümet kadirlirini asasiy qatlamgha chüshürüp, kent-mehellilerdiki her bir Uyghur a'ilisigiche orunlashturush siyasiti 2014-yilidin étibaren yolgha qoyulup kelmekte. Chén chüen'go Uyghur aptonom rayonigha partkom sékrétari bolup teyinlen'gen 2016-yilining ikkinchi yérimidin bashlap, bu siyaset téximu jiddiy tüste ijra qilinishqa bashlighan. Chén chüen'goning shexsen özi Uyghur aptonom rayonidiki atalmish “Üch el xizmiti” rehberlik guruppisigha riyasetchilik qilghan. U mezkur siyasetni xitay kadirlirining Uyghur a'ililiri bilen “Qoshmaq tughqan bolush” tedbiri bilen bashlap, bir milyondin artuq partiye-hökümet kadirini yerlik Uyghur ahalilirining öylirige orunlashturup, ularni biwasite kontrolluq astigha alghan.

Radiyomiz ilgiri Uyghur élidin igiligen uchur-melumatliridimu bu atalmish “Üch el xizmiti” etritidiki xitay kadirlirining, étiqadi, ürp-adetliri we tili pütünley oxshimaydighan Uyghurlarning öylirige küchüp kirip, ular bilen “Tamaqta, turmushta, hetta uxlashta bille bolush” ni öz ichige alghan “Beshte birge bolush” ni ishqa ashurushqa urun'ghanliqi, bu jeryanda Uyghur a'ililirining kündilik hayatigha parakendichilik sélip, ularning a'ile hayati, diniy turmushi, idiyiwi ehwali, hetta oy-xiyallirighiche qeder teqib astigha alghanliqi melum bolghan idi. Ularning yene öymu-öy jedwel tarqitip, her bir a'ilining namaz oqush ehwali, diniy pa'aliyetliri, partiye-hökümetni yaxshi körüsh derijisi hemde partiye-hökümetke mahil bolush ehwalining qandaqliqini inchilikik bilen toldurushni telep qilghan.

“Kommunizm qurbanliri xatire fondi” ning tetqiqatchisi adriyan zénz (Adrian Zenz) ependi ashkarilighan “Shinjang saqchi höjjetliri” ichidiki “Sékritar chén chüen'goning aptonom rayonluq kadirlar yighinida sözligen sözi”, xitay hökümitining 2017-yilidin bashlan'ghan chong tutqun we irqiy qirghinchiliq siyasitige del atalmish “Üch el xizmiti” kadirlirining qoli arqiliq asas sélin'ghanliqini körsitip béridu.

Uyghur aptonom rayonluq partkomning sabiq sékrétari chén chu'en'go 2018-yili 18-iyunda chaqirilghan yuqiri derijilik kadirlar yighinida uzun söz qilip, asasiy qatlamgha ewetilidighan kadirlargha mundaq yolyoruq bergen: “Nahiyelik partkom sékritarliri ammiwiy xizmetni ching tutup, hemmisi dégüdek (kentlerdiki) a'ililerning öylirige qeder bérip turushi kérek. . . Bolupmu qeshqer, xoten, aqsu we qizilsuda a'ililerge qeder bérip xizmet ishleshni da'imlashturush kérek. Bir qisim muqimliq saqlighuchi küchler, namratliqtin qutuldurush xizmiti bilen shughulliniwatqanlar, délo béjiriwatqanlar we déloni bir terep qiliwatqanlardin bashqa barliq kadirlarning hemmisi kentlerge bérip a'ililergiche orunlishishi kérek.”

U yene “Üch el xizmiti” kadirliridin “Ikkini qaplash” (两个覆盖) ni toluq ishqa ashurush kéreklikini telep qilghan. Chén chüen'go mundaq dégen: “Birinchidin, milletler ittipaqliqi we qoshmaq tughqandarchiliq pa'aliyiti hemme jayni qaplash؛ ikkinchidin, kadirlarning kent-mehellilergiche bérip, a'ililerde yerlik déhqanlar bilen bille turush ishi hemme jayni qaplash” kérek.

Gollandiyediki lagér shahiti qelbinur sidiq xanim, xitay hökümitining xitay kadirlarni Uyghurlarning öyliride turghuzush siyasitining Uyghurlar turmushining barliq sahelirigiche, jümlidin til, ma'arip, medeniyet we ijtima'iy turmushning barliq tereplirigiche tesir körsitiwatqanliqini tekitlep ötti. Uning déyishiche, öz öyide atalmish “Üch el xizmiti” kadirliri bilen bille yashashqa mejbur bolghan Uyghur a'ililiri normal insanlar qobul qilalmaydighan her xil kemsitish we xorluqlargha uchraydiken. U yene atalmish “Üch el xizmiti” kadirliri, emeliyette pütün Uyghur xelqi üstidin élip bériliwatqan irqiy qirghinchiliqning eng deslepki we eng esheddiy ijrachiliridur, dédi.

“Shinjang höjjetliri”, “Qaraqash höjjetliri” dégendek oxshimighan namlarda pash bolghan xitay hökümet höjjetlerdimu, minglighan Uyghurgha artilghan atalmish “Térrorluq gumandari” déyilgen jinayetlerning del “Üch el xizmiti” kadirliri teripidin Uyghur a'ililirini tekshürüp toplan'ghan uchurlar asasida “Jinayet” turghuzulghanliqi melum.

“Tengritagh tori” ning bultur 1-séntebirdiki xewiride, “Xitay üch el xizmiti” kadirlirini qerellik terbiyelep we almashturup kéliwatqanliqini ashkarilan'ghan. Uningda “2014-Yilidin bashlap, shinjang uda sekkiz yil ‛el rayini bilish, elge nep yetküzüsh, elni mahil qilish‚ boyiche kentte turush xizmitini qanat yaydurup, her yili her derijilik organlardin 12 ming xizmet etriti, 70 mingdin artuq kadirni tallap ewetti, ular yéza-kent, charwichiliq rayonlirigha chongqur chökti, ammining qelbige singip kirdi,” déyilgen.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati 2018-yili 13-may küni mexsus doklat élan qilip, Uyghurlarning öylirige köchüp kirgen bu kadirlarning Uyghurlarni 24 sa'et nazaret qilghanliqini, ular heqqidiki melumatlarni arxiplashturghanliqini we Uyghurlarni lagérgha ewetishte mana bu uchurlarning asasliq menbe bolghanliqini bildürgen idi.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri diréktori sofi richardson xanim xitay hökümitining kadirlarni Uyghurlarning öyliride turghuzush siyasiti heqqide ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: “‛mejburlash xaraktérlik tughqan bolush‚ siyasiti xitay hökümitining xitay kadirlirini Uyghur we bashqa musulman ahalilerning öylirige orunlashturush ishi, 2017-2018-yillirida eng yuqiri pellige kötürülgen. Bu xitayning Uyghur diyarida qollan'ghan qattiq basturush siyasitidiki eng ashqun wasitilerning biri. Xitay kadirlarning ularning tamaq üstilide bille tamaq yep, hetta kariwatlirida bille yétishtek ghelite qilmishliri emeliyette ularning barliq shexsiy uchurlirini yighishni meqset qilghan. Kéyin bu uchurlarning Uyghurlarni keng kölemlik tutqun qilishta pakit asasida qollan'ghanliqi melum. Xitay hökümitining bu siyasetliri hazir ‛irqiy qirghinchiliq‚ we ‛insaniyetke qarshi jinayet‚ dep békitildi. Xitay hökümitining bu siyasitini derhal toxtitish intayin texirsiz we jiddiy mesile. Xelq'ara qanunlargha asasen xitay kadirlirining insaniyetke qarshi jinayetliri üstidin jiddiy tekshürüsh élip bérilishi we ular jazalinishi kérek.”

2022-Yiligha kelgen bügünki künde ma shingruy, Uyghur aptonom rayonluq partkomning sabiq sékrétari chén chu'en'goning yuqiri bésimliq basturush siyasitini dawamlashturup: “Diniy ashqunluq bilen zeherlen'gen kishilerni eng zor derijide terbiyelesh we qutquzup qélish lazim,” dep tekitlimekte. Bu xitayning Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliqining yenimu dawamlishidighanliqi, xitayning atalmish “Shinjangni idare qilish istratégiyesi” ning bash nishanining özgermeydighanliqidin bésharet bermekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.