Афғанистан-таҗикистан чеграсиниң бир қисмини хитай қораллиқ қисимлириниң қоғдаватқанлиқи илгири сүрүлди

Мухбиримиз әркин
2019-06-19
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Хитай президенти ши җинпиң билән таҗикистан президенти емомали рахмон келишимгә имза қоюш мурасимида. 2017-Йили 31-авғуст, бейҗиң.
Хитай президенти ши җинпиң билән таҗикистан президенти емомали рахмон келишимгә имза қоюш мурасимида. 2017-Йили 31-авғуст, бейҗиң.
AFP

Хитай-таҗикистан мунасивити көрүнүштики һәмкарлиқ мунасивәтлиридин һалқип өтүп, таҗикистанниң афғанистан билән болған чеграсиниң хели зор бир қисмини хитай қораллиқ қисимлири қоғдайдиған вәзийәт шәкилләнгән. «Вал стрет журнили» гезитиниң 18‏-июн елан қилған бир хәвиридә ашкарилинишичә, хитайниң таҗикистан чегра бихәтәрликигә ярдәм қиливатқанлиқи сир болмисиму, лекин улар оттурисидики һәмкарлиқниң бунчилик кәң вә чоңқур икәнлики қияс қилинип бақмиған икән.

Чәтәл таратқулири бу йил 3‏-айда хитайниң ташқорған наһийисигә қошна таҗикистан чеграси ичидики вахан каридориға чиқидиған бир истратегийилик орунда һәрбий база қурғанлиқини хәвәр қилип, таҗикистанниң базаи гонбад районида паалийәт қиливатқан хитай қораллиқ қисимлириниң рәсимини елан қилған. Бу һадисә хәлқара таратқуларниң алаһидә диққитини қозғиған.

Һалбуки, «вал стрет журнили» гезитиниң 18‏-июн елан қилған хәвиридә қәйт қилинишичә, хитай билән таҗикистан оттурисида 2015- яки 2016‏-йили имзаланған бир мәхпий келишимгә асасән, таҗикистан бейҗиңға «таҗикистан-афғанистан чеграсиниң таҗикистан тәрипигә 30 ‏-40 тәк қаравулхана қуруш яки бурунқи қаравулханиларни йеңилаш һоқуқи бәргән». 

Бу хәвәр хитай һөкүмити ғайәт зор мәбләғ аҗритип, өзиниң «бир бәлвағ бир йол» истратегийисини ишқа ашурушқа қаттиқ күчәватқан бир мәзгилдә ашкариланди. Америкидики хитай вәзийәт анализчиси, принстон университети хитай тәтқиқат мәркизиниң тәтқиқатчиси чен куйде әпәндиниң қаришичә, хитайниң таҗикистанда һәрбий база вә қаравулхана қуруши униң бир бәлвағ бир йол истратегийиси билән мунасивәтлик икән. У 19‏-июн күни зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди: «униң һазир бу ишни қилишидики йәнә бир конкрет сәвәби униң аталмиш ‹бир бәлвағ бир йол' чоң истратегийәсидур. У бир бәлвағ бир йолниң интайин қалаймиқан вә бихәтәр әмәсликини билиду. Шуңа, у ташқириға кеңийиш мәқситидики бу истратегийә дуч келиватқан хәвпни һәрбий күч арқилиқ йоқитиш яки азайтиш мәқситигә кәлгәндәк қилиду. Бу униң әң муһим чиқиш нуқтилириниң биридур». 

Лекин йәнә бәзи анализчиларниң қаришичә, униң таҗикистанда қошун турғузуши «бир бәлвағ бир йол» пилани вә уйғурларни кәң көләмлик лагерларға қамап, уйғур диярини омумйүзлүк хитайлаштурушқа урунуши қатарлиқлар униң омумий пиланиниң һалқилиқ нуқтилиридин икән. Қазақистанда турушлуқ уйғур вәзийәт анализчиси қәһриман ғоҗамбәрди әпәнди мундақ дәйду: «таҗикистанниң бу йәрни қоғдиши қолидин кәлмәйду. Шуниң үчүн бу йәрни уларға бәргән. Хитай бу йәрдә афғанистандин келидиған тәһдитниң, шуниңдәк уйғурларниң алди елиш. Хитай кейинки икки йилда уйғурларниң тарихида мисли болмиған бир һуҗумға өтти. У һәммә ишни бир вақитта қилишқа қопқандәк қилиду. Мәнму ойлиған, у бир йол бир бәлвағдики йолни һимайә қилиду, дәп. Лекин әмди ундақ әмәс. Буларниң һәммиси бир туташ. Бейҗиңниң мәқсити хитай мәдәнийитини дуняда һөкүмранлиқ орунға чиқириштур. Шуңа, таҗикистанда қошун турғузуш дегәнләр чоң истратегийәниң елементлиридур». 

Қәһриман ғоҗамбәрдиниң қаришичә, таҗикистан қисқа муддәтлик бихәтәрликни көздә тутуп, хитай армийисиниң таҗикистанда турушиға йол қойған болсиму, лекин бу узун муддәттә таҗикистанниң игилик һоқуқиға еғир тәһдит пәйда қилидикән. У мундақ дәйду: «хитай иқтисадий сиңип кириштин башқа мана әмди рәсмий қораллиқ кирди. Буни таҗикистан әмди һәргиз қоғлапму чиқиралмайду. Чиқиримән десиму, наһайити тәс. Буни хәлқарада б д т арқилиқ чиқиримән десә, бу мәхпий болуватқан иш болғачқа б д т му арилашмаслиқи мумкин. Шуниң үчүн бу наһайити хәтәрлик иш. Сиртқи көрүнүштә бир бәлвағ бир йолни һимайә қилимиз дегәндәк қилсиму, әмма пүтүнләй кириду. У вақитта бу дөләтләр өзлириму уқмай қалиду, сиясий мустәқиллиқини қандақ йоқитип қойғанлиқини.» 

«Вал стрет журнили» гезитиниң хәвиридә, бир таҗикистан әмәлдариниң сөзи нәқил кәлтүрүлгән. У: «келишимдә, бейҗиң таҗикистанниң афғанистан билән болған чеграсидики қораллиқларниң таҗик земиниға суқунуп киришини тосалмайду, дәп қариған хели зор бир қисим таҗикистан чеграсини қоғдашни хитай чегра мудапиә қисимлириниң өткүзүвалидиғанлиқи бәлгиләнгәнлики» ни билдүргән. Бу әмәлдар: «таҗикистанниң бир қисим чеграси пүтүнләй хитайниң контроллуқиға өткүзүп берилди. Улар өзлириниң аптомобили билән өз алдиға чарлаш елип бариду» дегән. Лекин «вал стрет журнили» гезитиниң хәвиридә тәкитлинишичә, хитай ташқи ишлар министирлиқи баянатчиси хитайниң афғанистан-таҗикистан чеграсида қаравулхана қуруп, хитай қораллиқ қисимлириниң бу җайларда паалийәт елип бериватқанлиқи һәққидики хәвәрни аңлап бақмиғанлиқини билдүргән. Хитай ташқи ишлар министирлиқи илгириму хитайниң таҗикистанда һәрбий база қурғанлиқи һәққидики хәвәрләрни «тоғра әмәс» дәп рәт қилған иди. 

Чен куйде әпәндиниң қаришичә, хитайниң таҗикистандики һәрбий күчи вә «бир бәлвағ бир йол» пиланини қанчилик давамлаштуруши униң америка билән болған сода урушиға зич мунасивәтлик икән. У, әгәр хитайниң америка билән сода уруши техиму кәскинлишип, иқтисади чекиниши тезләшсә, униң бир бәлвағ бир йол пиланиниң суға чилишидиғанлиқини билдүрди. Чен куйде мундақ дәйду: «бу, бир мәзгил ичидә, бәлки кәлгүси 10 йил ичидә, хитай өзиниң хәлқара җәмийәт билән болған ихтилапида қанчилик тез арқиға чекиниду, шуниңға бағлиқ. Мән шуниңға ишинимәнки, у бу мәзгил ичидә мәйли иқтисади җәһәттә болсун яки башқа җәһәтләрдә болсун чоқум арқиға чекиниду. Әгәр униң чекиниши тез болса униң башқа таллаш йоли қалмайду. Әгәр астирақ болса у бәлким өзиниң қелип қалған күчи билән бир бәлвағ бир йол қурулушидики бәзи түрләрни йәнә давамлаштуруши мумкин.» 

«Вал стрет журнили» гезитиниң хәвиридә қәйт қилинишичә, хитай билән таҗикистанниң бихәтәрлик саһәсидики һәмкарлиқи хитайниң уйғур аптоном районида йолға қойған диҗитал назарәт системисини таҗикистанға көчүрүп келиши һәққидики бәзи әндишиләрниму пәйда қилмақта икән. Бу мәсилә америка башчилиқидики ғәрб әллириниң вә хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлириниң уйғур районидики диҗитал тәқибләшкә изчил қарши турушидики сәвәбләрниң биридур. Бу дөләтләр хитайниң уйғур аптоном районини диҗитал тәқибләш техникисини синақ қилидиған бир тәҗрибә мәйданиға айландурувалғанлиқини әйибләп кәлгән. 

«Вал стрет журнили» гезити» ниң хәвири 14‏-июн күни шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң башлиқлар йиғини қирғизистанда өткүзүлгән, шуниңдәк 15‏-июн күни таҗикистанда 5-нөвәтлик «асияда өз ара алақә вә ишәнч механизми қуруш йиғини» чақирилип арқидинла елан қилинди. Дүшәнбидә өткүзүлгән мәзкур йиғинда имам ели рахман билән хитай рәиси ши җинпиң сөһбәт өткүзүп, икки дөләтниң «омумйүзлүк истратегийилик шериклик мунасивитини чоңқурлаштуруш» қа келишкән. Икки тәрәп йиғин арилиқида он нәччә хил келишим имзалиған иди.

Толуқ бәт