Afghanistan-tajikistan chégrasining bir qismini xitay qoralliq qisimlirining qoghdawatqanliqi ilgiri sürüldi

Muxbirimiz erkin
2019-06-19
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay prézidénti shi jinping bilen tajikistan prézidénti émomali raxmon kélishimge imza qoyush murasimida. 2017-Yili 31-awghust, béyjing.
Xitay prézidénti shi jinping bilen tajikistan prézidénti émomali raxmon kélishimge imza qoyush murasimida. 2017-Yili 31-awghust, béyjing.
AFP

Xitay-tajikistan munasiwiti körünüshtiki hemkarliq munasiwetliridin halqip ötüp, tajikistanning afghanistan bilen bolghan chégrasining xéli zor bir qismini xitay qoralliq qisimliri qoghdaydighan weziyet shekillen'gen. "Wal strét zhurnili" gézitining 18‏-iyun élan qilghan bir xewiride ashkarilinishiche, xitayning tajikistan chégra bixeterlikige yardem qiliwatqanliqi sir bolmisimu, lékin ular otturisidiki hemkarliqning bunchilik keng we chongqur ikenliki qiyas qilinip baqmighan iken.

Chet'el taratquliri bu yil 3‏-ayda xitayning tashqorghan nahiyisige qoshna tajikistan chégrasi ichidiki waxan karidorigha chiqidighan bir istratégiyilik orunda herbiy baza qurghanliqini xewer qilip, tajikistanning baza'i gonbad rayonida pa'aliyet qiliwatqan xitay qoralliq qisimlirining resimini élan qilghan. Bu hadise xelq'ara taratqularning alahide diqqitini qozghighan.

Halbuki, "Wal strét zhurnili" gézitining 18‏-iyun élan qilghan xewiride qeyt qilinishiche, xitay bilen tajikistan otturisida 2015- yaki 2016‏-yili imzalan'ghan bir mexpiy kélishimge asasen, tajikistan béyjinggha "Tajikistan-afghanistan chégrasining tajikistan teripige 30 ‏-40 tek qarawulxana qurush yaki burunqi qarawulxanilarni yéngilash hoquqi bergen". 

Bu xewer xitay hökümiti ghayet zor meblegh ajritip, özining "Bir belwagh bir yol" istratégiyisini ishqa ashurushqa qattiq küchewatqan bir mezgilde ashkarilandi. Amérikidiki xitay weziyet analizchisi, prinston uniwérsitéti xitay tetqiqat merkizining tetqiqatchisi chén kuydé ependining qarishiche, xitayning tajikistanda herbiy baza we qarawulxana qurushi uning bir belwagh bir yol istratégiyisi bilen munasiwetlik iken. U 19‏-iyun küni ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi: "Uning hazir bu ishni qilishidiki yene bir konkrét sewebi uning atalmish 'bir belwagh bir yol' chong istratégiyesidur. U bir belwagh bir yolning intayin qalaymiqan we bixeter emeslikini bilidu. Shunga, u tashqirigha kéngiyish meqsitidiki bu istratégiye duch kéliwatqan xewpni herbiy küch arqiliq yoqitish yaki azaytish meqsitige kelgendek qilidu. Bu uning eng muhim chiqish nuqtilirining biridur". 

Lékin yene bezi analizchilarning qarishiche, uning tajikistanda qoshun turghuzushi "Bir belwagh bir yol" pilani we Uyghurlarni keng kölemlik lagérlargha qamap, Uyghur diyarini omumyüzlük xitaylashturushqa urunushi qatarliqlar uning omumiy pilanining halqiliq nuqtiliridin iken. Qazaqistanda turushluq Uyghur weziyet analizchisi qehriman ghojamberdi ependi mundaq deydu: "Tajikistanning bu yerni qoghdishi qolidin kelmeydu. Shuning üchün bu yerni ulargha bergen. Xitay bu yerde afghanistandin kélidighan tehditning, shuningdek Uyghurlarning aldi élish. Xitay kéyinki ikki yilda Uyghurlarning tarixida misli bolmighan bir hujumgha ötti. U hemme ishni bir waqitta qilishqa qopqandek qilidu. Menmu oylighan, u bir yol bir belwaghdiki yolni himaye qilidu, dep. Lékin emdi undaq emes. Bularning hemmisi bir tutash. Béyjingning meqsiti xitay medeniyitini dunyada hökümranliq orun'gha chiqirishtur. Shunga, tajikistanda qoshun turghuzush dégenler chong istratégiyening éléméntliridur". 

Qehriman ghojamberdining qarishiche, tajikistan qisqa muddetlik bixeterlikni közde tutup, xitay armiyisining tajikistanda turushigha yol qoyghan bolsimu, lékin bu uzun muddette tajikistanning igilik hoquqigha éghir tehdit peyda qilidiken. U mundaq deydu: "Xitay iqtisadiy singip kirishtin bashqa mana emdi resmiy qoralliq kirdi. Buni tajikistan emdi hergiz qoghlapmu chiqiralmaydu. Chiqirimen désimu, nahayiti tes. Buni xelq'arada b d t arqiliq chiqirimen dése, bu mexpiy boluwatqan ish bolghachqa b d t mu arilashmasliqi mumkin. Shuning üchün bu nahayiti xeterlik ish. Sirtqi körünüshte bir belwagh bir yolni himaye qilimiz dégendek qilsimu, emma pütünley kiridu. U waqitta bu döletler özlirimu uqmay qalidu, siyasiy musteqilliqini qandaq yoqitip qoyghanliqini." 

"Wal strét zhurnili" gézitining xewiride, bir tajikistan emeldarining sözi neqil keltürülgen. U: "Kélishimde, béyjing tajikistanning afghanistan bilen bolghan chégrasidiki qoralliqlarning tajik zéminigha suqunup kirishini tosalmaydu, dep qarighan xéli zor bir qisim tajikistan chégrasini qoghdashni xitay chégra mudapi'e qisimlirining ötküzüwalidighanliqi belgilen'genliki" ni bildürgen. Bu emeldar: "Tajikistanning bir qisim chégrasi pütünley xitayning kontrolluqigha ötküzüp bérildi. Ular özlirining aptomobili bilen öz aldigha charlash élip baridu" dégen. Lékin "Wal strét zhurnili" gézitining xewiride tekitlinishiche, xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi xitayning afghanistan-tajikistan chégrasida qarawulxana qurup, xitay qoralliq qisimlirining bu jaylarda pa'aliyet élip bériwatqanliqi heqqidiki xewerni anglap baqmighanliqini bildürgen. Xitay tashqi ishlar ministirliqi ilgirimu xitayning tajikistanda herbiy baza qurghanliqi heqqidiki xewerlerni "Toghra emes" dep ret qilghan idi. 

Chén kuydé ependining qarishiche, xitayning tajikistandiki herbiy küchi we "Bir belwagh bir yol" pilanini qanchilik dawamlashturushi uning amérika bilen bolghan soda urushigha zich munasiwetlik iken. U, eger xitayning amérika bilen soda urushi téximu keskinliship, iqtisadi chékinishi tézleshse, uning bir belwagh bir yol pilanining sugha chilishidighanliqini bildürdi. Chén kuydé mundaq deydu: "Bu, bir mezgil ichide, belki kelgüsi 10 yil ichide, xitay özining xelq'ara jem'iyet bilen bolghan ixtilapida qanchilik téz arqigha chékinidu, shuninggha baghliq. Men shuninggha ishinimenki, u bu mezgil ichide meyli iqtisadi jehette bolsun yaki bashqa jehetlerde bolsun choqum arqigha chékinidu. Eger uning chékinishi téz bolsa uning bashqa tallash yoli qalmaydu. Eger astiraq bolsa u belkim özining qélip qalghan küchi bilen bir belwagh bir yol qurulushidiki bezi türlerni yene dawamlashturushi mumkin." 

"Wal strét zhurnili" gézitining xewiride qeyt qilinishiche, xitay bilen tajikistanning bixeterlik sahesidiki hemkarliqi xitayning Uyghur aptonom rayonida yolgha qoyghan dijital nazaret sistémisini tajikistan'gha köchürüp kélishi heqqidiki bezi endishilernimu peyda qilmaqta iken. Bu mesile amérika bashchiliqidiki gherb ellirining we xelq'ara kishilik hoquq teshkilatlirining Uyghur rayonidiki dijital teqibleshke izchil qarshi turushidiki seweblerning biridur. Bu döletler xitayning Uyghur aptonom rayonini dijital teqiblesh téxnikisini sinaq qilidighan bir tejribe meydanigha aylanduruwalghanliqini eyiblep kelgen. 

"Wal strét zhurnili" géziti" ning xewiri 14‏-iyun küni shangxey hemkarliq teshkilatining bashliqlar yighini qirghizistanda ötküzülgen, shuningdek 15‏-iyun küni tajikistanda 5-nöwetlik "Asiyada öz ara alaqe we ishench méxanizmi qurush yighini" chaqirilip arqidinla élan qilindi. Düshenbide ötküzülgen mezkur yighinda imam éli raxman bilen xitay re'isi shi jinping söhbet ötküzüp, ikki döletning "Omumyüzlük istratégiyilik shériklik munasiwitini chongqurlashturush" qa kélishken. Ikki terep yighin ariliqida on nechche xil kélishim imzalighan idi.

Toluq bet