Мутәхәссисләр: "хитайниң ‹алтун дәври' түгиди!"

Мухбиримиз әзиз
2021-10-08
Share
Паалийәтчиләр: Хитай компартийәси қурулғанлиқиниң 100 йиллиқини тәбрикләш мурасими. 2021-Йил 1-июл, бейҗиң.
AP

Америка президенти җов байденниң "әгәр биз чарә көрмисәк ағзимиздики лоқма уларниң болуп кетиду" дегән сөзидин кейин америка сиясий саһәсидики кишиләр америка һөкүмитидин "лоқма" талишиватқан әң чоң рәқибниң хитай икәнликини асасән тонуп йәткән иди. Болупму хитайниң миллий ишләпчиқириш омуми қиммити (GDP) 1978-йилидики сәвийәдин 40 һәссә ашқан бүгүнки күндә уларниң ғәрб дуняси үчүн асасий рәқиб болуватқанлиқи уларниң "һәммигә қоли созулған иқтисадий қуввәт игиси" болғанлиқида ипадилиниватқанлиқи мәлум. Йәнә келип америка һөкүмити ғайәт зор мәбләғ сәрп қилиш бәдилигә бәрпа қилип чиққан афғанистандики сиясий вәзийәтниң америка армийәси чекиниши биләнла хитайниң "әң садиқ достлири" дәп атиливатқан талибанлар һакимийитиниң қолиға өтүши бу һәқтики көплигән ривайәтсиман учурларниму пәйда қилишқа үлгүргәниди. Әмма америкадики әң даңлиқ хусусий университетларниң бири болған тафтис университетиниң профессори майкил беклей вә җон хопкинис университетиниң профессори хал брандс имзасидики "бейҗиңниң дуняни қайта қуридиғанға вақти қалмиди" сәрләвһилик мақалисидә хитай һөкүмитиниң мумкин болған "әң юқири чоққа" ға чиқип болғанлиқи, әмди уларниң бу чоққидин қандақ домилишини көридиған пәйтниң келиватқанлиқи тәпсилий муһакимә қилиниду.

Апторларниң қаришичә, 1839-йилидики "әпйүн уруши" дин тартип таки 1949-йили хитай хәлқ җумһурийити қурулғучә болған мәзгилдә хитай тәприқичилик, намратлиқ вә урушниң дәрдини тартип кәлгән. Таки 1970-йилларниң ахириғичә давам қилған бу һаләт хитай рәиси мав зедоң өлгәндин кейинки "ислаһат вә ечиветиш" дәвридә андин чәтәл мәблиғиниң кириши билән өзгиришкә башлиған. Хитайдики дәсләпки қәдәмдә өзини оңшивелиш басқучи тамам болғанда ғәрб дуняси 2001-йили хитайни "дуня сода тәшкилати" ға елип киргән. Әнә шуниңдин кейин хитайниң "алтун дәври" рәсмий башланған. Һалбуки хитайниң бу "алтун дәври" аридин һечқанчә өтмәйла башқичә мәқсәткә хизмәт қилғанлиқи кишиләр толиму кечикип байқиған бир тарихий савақ болған. Бу һәқтә сөз болғанда профессор майкил беклей мундақ дәйду:

"хитай қудрәт тепишқа башлиғандин кейинла очуқ, әркин вә дуняви болған иқтисади системини, шуниңдәк бу система мәвҗут болуватқан әркин дуняниң тәртипини өзгәртишни бир түрлүк муһим нишан қилишқа башлиди. Иқтисадий җәһәттин қарайдиған болсақ хитай йиллардин буян түрлүк хәлқаралиқ сода әхлақиға хилап қилмишлар арқилиқ америка вә башқа ғәрб әллиридин сансизлиған юқири пән-техника билимлирини оғрилап келиватиду. Бу җәһәттә уларни (қәдимки юнан әпсанилиридики) ‹троян ети' һийлисини ишләтти десәкму болиду. Шундақ болғанлиқи үчүн америкиниң өзидинла хитай йилиға нәччә йүз милярд доллар қиммитидики байлиқни шүлүп маңмақта. Бу пуллар болса тәрәққий қиливатқан вә қилмиған дөләтләрни ‹қәрз дипломатийәси'гә қисташқа сәрп қилинип, хитайни дуняда зор ‹нопуз игиси'гә айландуруп қойди. Йәнә бир яқтин болса улар ‹уруш бөриси дипломатийәси' арқилиқ әркин җәмийәткә тәһдит селишни давам қиливатиду. Мәсилән, австралийә буниң дәрдини көп тартти. Таҗсиман вирусиниң ваксиниси чиққандин кейин бу һал техиму күчәйди".

Профессор майкилниң қаришичә, хитай һөкүмити "қудрәт саһиби" дегән намға егә болғандин кейин ғәрб дунясиниң мәвҗут болушидики әң түплүк амилларниң бири болған демократийәни асаслиқ һуҗум нишани қилған. Шундақла хитайда чоңқур йилтиз тартқан һакиммутләқлиқни дуня миқясида кеңәйтишкә урунған. Бу болса нөвәттә хитай билән ғәрб дуняси оттурисида барғансери зорийиватқан һаңниң бир муһим сәвәби икән. У бу һәқтә сөз болғанда мундақ дәйду:

"хитай йилиға нәччә милярд доллар сәрп қилиш бәдилигә дуня миқясида өзлириниң демократийәгә қарши етиқад системисини кеңәйтмәкчи болуватиду. Улар түрлүк-түмән чариләр вә усуллар арқилиқ әркин дунядики демократик тәртипни бузидиған қилмишларни иқтисадий җәһәттин қоллаватиду. Шундақла уларни ашундақ қилишқа күшкүртүватиду. Улар мушу арқилиқ һакиммутләқлиқни кеңәйтиш, демократийәни аҗизлаштурушқа пүтүн күчи билән тиришиватиду. Аддий бир мисал алсақ, дуняниң қәйиридә болушидин қәтийнәзәр һәрқандақ бир диктаторни көзәтсәк униң арқа тирики хитай һөкүмити болуп чиқиду. Әмди болса хитай бу хил һакиммутләқлиқни рәқәмлик (дигитал) техника, болупму көзитиш камераси, чирай тонуш техникиси, биологийәлик әвришкә топлаш қатарлиқлар арқилиқ техиму кеңәйтип, пуқраларниң өзигә тәвә һечқандақ шәхсий бошлуқ болмаслиқтәк вәзийәтни яритип болди. Йәнә бир яқтин уларниң мушу хил һакиммутләқлиқи дунядики диктаторлар әң һәвәс қилидиған бир үстүнлүк болуп қеливатиду. Мәсилән, шинҗаңни елип ейтсақ у җайдики лагерлар системиси вә зор көләмлик тутқунда бу һал бәкму рошән әкс әтти. Һазир у җайдики уйғурлар бир қәдәмму мидирлиялмас һалға чүшүрүп қоюлди. Бу йүзлиниш дуня демократийәси үчүн бәкму зор тәһдит".

Һалбуки профессор майкил беклейниң қаришичә, хитайниң бу йосундики әркин дуняни һәмдә униң демократийә системисини өзиниңкигә охшаш қилип өзгәртиш урунуши асасидики "алтун дәври" нөвәттә хараблишишқа йүз тутмақта икән. Буниңдики әң муһим сәвәбләрниң бири нөвәттә хитайниң иликидики тәбиий байлиқ түгәшкә йүзләнмәктә икән. Биринчидин, хитайдики пүткүл йәр асти сүйиниң аз дегәндиму 60 пирсәнти санаәт пәйда қилған булғиништин пүтүнләй кардин чиққан болуп, хитай һөкүмити бу суни "инсанлар билән учраштурушқа болмайду" дәп хуласә чиқарған. Иккинчидин, хитайниң енергийәгә болған еһтияҗи уни дунядики әң чоң енергийә импорт қилғучи қилип қойған. Үчинчидин, хитайдики терилғу йәрниң 40 пирсәнти пүтүнләй вәйран қиливетилгән. Буниң билән хитай дунядики әң чоң ашлиқ импорт қилғучи болуп қалған. Төтинчидин, хитайниң узун йиллиқ "пиланлиқ туғут" сиясити түпәйлидин ғайәт зор санда көпәйгән нопуси һәмдә униңдики яшлар билән яшанғанларниң нисбитидики тәңпуңсизлиқ 2050-йилиға барғанда хитайдики миллий ишләпчиқириш омуми қиммитиниң 30 пирсәнтини "йәп кетидиған" вәзийәт аллиқачан хитай һөкүмити етирап қилған реаллиқ болуп қалған. Бәшинчидин, хитайдики иқтисадниң ғайәт зор қисмини шәхсий ширкәт-карханилар яратсиму, ши җинпиңниң диктаторлуқи астида дөләтниң иқтисадий ярдими шәхсий ширкәтләргә әмәс, әксичә дөләт игидарчилиқидики "тәйяртап" ширкәтләргә берилидикән. Хитай иқтисадидики миллий ишләпчиқириш омуми қиммитиниң 2007-йилидин 2019-йилиғичә болған тәрәққияти омуми җәһәттин алғанда төвәнләш йөнилишидә давам қилған. Әмма тәшвиқатларда бу хилдики "сәлбий иқтисадий хәвәрләр" қәтий "мәхпий" тутулған.

Бу һәқтә сөз болғанда америкидики мустәқил анализчи илшат һәсәнму ашуниңға охшап кетидиған қарашта икәнликини билдүрди. Униң қаришичә, хитайниң өткән йигирмә йилда ғайәт зор иқтисадий җуғланма һасил қилиши хитайниң пән-техникида йүксәлгәнликидин әмәс, әксичә милйонлиған әрзан баһалиқ әмгәк күчиниң болғанлиқидин әмәлгә ашқан. Дәл шундақ болғанлиқи ‍үчүн хитайниң пән-техникида ғәрб дунясиға тайиниш вәзийити өзгәрмигән. .

Профессор майкил беклейниң қаришичә, хитайниң дөләт қәрзи 2008-йилидин 2019-йилиғичә болған арилиқта сәккиз һәссә ‍ашқан. Дәл шундақ болғанлиқи үчүн хитайдики аз дегәндиму 50 нәччә шәһәр "әрваһлар макани" ға айлинип қалған: ташйоллар вә қәвәт-қәвәт өйләр селинған чоң шәһәрләр ‍әмәлийәттә адәмсиз бош турмақта икән. Хитайниң һүл муәссәсә қурулушиға салған мәблиғиниң үчтин икки қисми "хәҗлигән пулни тапалмас" һаләттә икән. Бу хилдики қәрзниң зорийиши вә көпүксиман мәбләғ селиш аллиқачан америка вә японийәниң тарихида өткән әсирдә ғайәт зор тәсир қозғиған иқтисадий вәйранчилиқни вә касатчилиқни пәйда қилған. Әмма реаллиқ ашундақ болсиму ши җинпиң һакимийити буни етирап қилишниң орниға сиясий муқимлиқ үчүн һәммила нәрсини қурбанлиқ қилмақта икән. Хитай гәрчә һазирқи заман пән-техникисиниң йүрики болған микро ички сақлиғуч ясашқа милярдлап доллар хәҗлигән болсиму йәнила бу җәһәттики еһтияҗниң 80 пирсәнти америка вә явропадин ‍импорт қилишқа тайинип қалмақта икән; таҗсиман вирусниң ваксиниси үчүн милярдлап доллар хәҗлигән болсиму бу ваксининиң қандақлиқини дуня очуқ көрмәктә икән.

Апторлар бирдәк тәкитлигән бир муһим нуқта хитайниң әтрапида "чишлирини биләватқан" бәкму көп рәқибләрниң пурсәт күтүп йетиши хитай үчүн зор хәтәр икән. Болупму хитайниң америка билән үзәңгә соқуштурмақчи болуши, әмдиликтә тәйвән боғузи вә җәнубий хитай деңизида зомигәрлик қилишини буниңдики типик мисаллар, дейиш мумкин икән. Мушу сәвәбтин хитайниң әтрапини орап турған "дүшмәнләр" сепиниң күчийиши нөвәттики һәммигә айдиң реаллиқ икән. Нөвәттә бу сәпкә японийә, һиндистан вә австралийәниң қошулуши билән "хитай дүшмәнлики" бир омуми еқимға өзгиришкә йүзләнмәктә икән. Бу һәқтә сөз болғанда илшат һәсәнму хитайдики бу хил чекинишниң ақивити көпинчә тарихтикигә охшаш диктаторларниң арзуси әмәлгә ашмас болуп қалғанда әң хәтәрлик болған урушни пәйда қилиш арқилиқ "ғәлибә" тәнтәниси яритиштин халий болмайдиғанлиқи алаһидә тәкитләйду. .

Мәлум болушичә, нөвәттә хитай һөкүмити зор күч билән армийә қурулушиға мәбләғ селиватқан болуп, бу һал буниңдин бир әсир илгирики германийә вә японийәниң "қәдәм изи" икән. Апторлар мушу әһвалларни омумлаштуруп "ши җинпиң бәлким таҗсиман вируси америка җәмийитидики сиясий муқимлиқни тәвритивәтти. Бу болса бизниң алға меңишимизға пурсәт яритиду, дәп қариши мумкин. Әмма хитай шуни унтуғанки, уларниң бундақ қилғудәк һечқанчә вақти қалмиди" дәйду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт