Mutexessisler: "Xitayning 'altun dewri' tügidi!"

Muxbirimiz eziz
2021-10-08
Share
Pa'aliyetchiler: Xitay kompartiyesi qurulghanliqining 100 yilliqini tebriklesh murasimi. 2021-Yil 1-iyul, béyjing.
AP

Amérika prézidénti jow baydénning "Eger biz chare körmisek aghzimizdiki loqma ularning bolup kétidu" dégen sözidin kéyin amérika siyasiy sahesidiki kishiler amérika hökümitidin "Loqma" talishiwatqan eng chong reqibning xitay ikenlikini asasen tonup yetken idi. Bolupmu xitayning milliy ishlepchiqirish omumi qimmiti (GDP) 1978-yilidiki sewiyedin 40 hesse ashqan bügünki künde ularning gherb dunyasi üchün asasiy reqib boluwatqanliqi ularning "Hemmige qoli sozulghan iqtisadiy quwwet igisi" bolghanliqida ipadiliniwatqanliqi melum. Yene kélip amérika hökümiti ghayet zor meblegh serp qilish bedilige berpa qilip chiqqan afghanistandiki siyasiy weziyetning amérika armiyesi chékinishi bilenla xitayning "Eng sadiq dostliri" dep atiliwatqan talibanlar hakimiyitining qoligha ötüshi bu heqtiki köpligen riwayetsiman uchurlarnimu peyda qilishqa ülgürgenidi. Emma amérikadiki eng dangliq xususiy uniwérsitétlarning biri bolghan taftis uniwérsitétining proféssori maykil békléy we jon xopkinis uniwérsitétining proféssori xal brands imzasidiki "Béyjingning dunyani qayta quridighan'gha waqti qalmidi" serlewhilik maqaliside xitay hökümitining mumkin bolghan "Eng yuqiri choqqa" gha chiqip bolghanliqi, emdi ularning bu choqqidin qandaq domilishini köridighan peytning kéliwatqanliqi tepsiliy muhakime qilinidu.

Aptorlarning qarishiche, 1839-yilidiki "Epyün urushi" din tartip taki 1949-yili xitay xelq jumhuriyiti qurulghuche bolghan mezgilde xitay tepriqichilik, namratliq we urushning derdini tartip kelgen. Taki 1970-yillarning axirighiche dawam qilghan bu halet xitay re'isi maw zédong ölgendin kéyinki "Islahat we échiwétish" dewride andin chet'el meblighining kirishi bilen özgirishke bashlighan. Xitaydiki deslepki qedemde özini ongshiwélish basquchi tamam bolghanda gherb dunyasi 2001-yili xitayni "Dunya soda teshkilati" gha élip kirgen. Ene shuningdin kéyin xitayning "Altun dewri" resmiy bashlan'ghan. Halbuki xitayning bu "Altun dewri" aridin héchqanche ötmeyla bashqiche meqsetke xizmet qilghanliqi kishiler tolimu kéchikip bayqighan bir tarixiy sawaq bolghan. Bu heqte söz bolghanda proféssor maykil békléy mundaq deydu:

"Xitay qudret tépishqa bashlighandin kéyinla ochuq, erkin we dunyawi bolghan iqtisadi sistémini, shuningdek bu sistéma mewjut boluwatqan erkin dunyaning tertipini özgertishni bir türlük muhim nishan qilishqa bashlidi. Iqtisadiy jehettin qaraydighan bolsaq xitay yillardin buyan türlük xelq'araliq soda exlaqigha xilap qilmishlar arqiliq amérika we bashqa gherb elliridin sansizlighan yuqiri pen-téxnika bilimlirini oghrilap kéliwatidu. Bu jehette ularni (qedimki yunan epsaniliridiki) 'troyan éti' hiylisini ishletti désekmu bolidu. Shundaq bolghanliqi üchün amérikining özidinla xitay yiligha nechche yüz milyard dollar qimmitidiki bayliqni shülüp mangmaqta. Bu pullar bolsa tereqqiy qiliwatqan we qilmighan döletlerni 'qerz diplomatiyesi'ge qistashqa serp qilinip, xitayni dunyada zor 'nopuz igisi'ge aylandurup qoydi. Yene bir yaqtin bolsa ular 'urush börisi diplomatiyesi' arqiliq erkin jem'iyetke tehdit sélishni dawam qiliwatidu. Mesilen, awstraliye buning derdini köp tartti. Tajsiman wirusining waksinisi chiqqandin kéyin bu hal téximu kücheydi".

Proféssor maykilning qarishiche, xitay hökümiti "Qudret sahibi" dégen namgha ége bolghandin kéyin gherb dunyasining mewjut bolushidiki eng tüplük amillarning biri bolghan démokratiyeni asasliq hujum nishani qilghan. Shundaqla xitayda chongqur yiltiz tartqan hakimmutleqliqni dunya miqyasida kéngeytishke urun'ghan. Bu bolsa nöwette xitay bilen gherb dunyasi otturisida barghanséri zoriyiwatqan hangning bir muhim sewebi iken. U bu heqte söz bolghanda mundaq deydu:

"Xitay yiligha nechche milyard dollar serp qilish bedilige dunya miqyasida özlirining démokratiyege qarshi étiqad sistémisini kéngeytmekchi boluwatidu. Ular türlük-tümen chariler we usullar arqiliq erkin dunyadiki démokratik tertipni buzidighan qilmishlarni iqtisadiy jehettin qollawatidu. Shundaqla ularni ashundaq qilishqa küshkürtüwatidu. Ular mushu arqiliq hakimmutleqliqni kéngeytish, démokratiyeni ajizlashturushqa pütün küchi bilen tirishiwatidu. Addiy bir misal alsaq, dunyaning qeyiride bolushidin qet'iynezer herqandaq bir diktatorni közetsek uning arqa tiriki xitay hökümiti bolup chiqidu. Emdi bolsa xitay bu xil hakimmutleqliqni reqemlik (digital) téxnika, bolupmu közitish kamérasi, chiray tonush téxnikisi, bi'ologiyelik ewrishke toplash qatarliqlar arqiliq téximu kéngeytip, puqralarning özige tewe héchqandaq shexsiy boshluq bolmasliqtek weziyetni yaritip boldi. Yene bir yaqtin ularning mushu xil hakimmutleqliqi dunyadiki diktatorlar eng hewes qilidighan bir üstünlük bolup qéliwatidu. Mesilen, shinjangni élip éytsaq u jaydiki lagérlar sistémisi we zor kölemlik tutqunda bu hal bekmu roshen eks etti. Hazir u jaydiki Uyghurlar bir qedemmu midirliyalmas halgha chüshürüp qoyuldi. Bu yüzlinish dunya démokratiyesi üchün bekmu zor tehdit".

Halbuki proféssor maykil békléyning qarishiche, xitayning bu yosundiki erkin dunyani hemde uning démokratiye sistémisini öziningkige oxshash qilip özgertish urunushi asasidiki "Altun dewri" nöwette xarablishishqa yüz tutmaqta iken. Buningdiki eng muhim seweblerning biri nöwette xitayning ilikidiki tebi'iy bayliq tügeshke yüzlenmekte iken. Birinchidin, xitaydiki pütkül yer asti süyining az dégendimu 60 pirsenti sana'et peyda qilghan bulghinishtin pütünley kardin chiqqan bolup, xitay hökümiti bu suni "Insanlar bilen uchrashturushqa bolmaydu" dep xulase chiqarghan. Ikkinchidin, xitayning énérgiyege bolghan éhtiyaji uni dunyadiki eng chong énérgiye import qilghuchi qilip qoyghan. Üchinchidin, xitaydiki térilghu yerning 40 pirsenti pütünley weyran qiliwétilgen. Buning bilen xitay dunyadiki eng chong ashliq import qilghuchi bolup qalghan. Tötinchidin, xitayning uzun yilliq "Pilanliq tughut" siyasiti tüpeylidin ghayet zor sanda köpeygen nopusi hemde uningdiki yashlar bilen yashan'ghanlarning nisbitidiki tengpungsizliq 2050-yiligha barghanda xitaydiki milliy ishlepchiqirish omumi qimmitining 30 pirsentini "Yep kétidighan" weziyet alliqachan xitay hökümiti étirap qilghan ré'alliq bolup qalghan. Beshinchidin, xitaydiki iqtisadning ghayet zor qismini shexsiy shirket-karxanilar yaratsimu, shi jinpingning diktatorluqi astida döletning iqtisadiy yardimi shexsiy shirketlerge emes, eksiche dölet igidarchiliqidiki "Teyyartap" shirketlerge bérilidiken. Xitay iqtisadidiki milliy ishlepchiqirish omumi qimmitining 2007-yilidin 2019-yilighiche bolghan tereqqiyati omumi jehettin alghanda töwenlesh yönilishide dawam qilghan. Emma teshwiqatlarda bu xildiki "Selbiy iqtisadiy xewerler" qet'iy "Mexpiy" tutulghan.

Bu heqte söz bolghanda amérikidiki musteqil analizchi ilshat hesenmu ashuninggha oxshap kétidighan qarashta ikenlikini bildürdi. Uning qarishiche, xitayning ötken yigirme yilda ghayet zor iqtisadiy jughlanma hasil qilishi xitayning pen-téxnikida yükselgenlikidin emes, eksiche milyonlighan erzan bahaliq emgek küchining bolghanliqidin emelge ashqan. Del shundaq bolghanliqi ‍üchün xitayning pen-téxnikida gherb dunyasigha tayinish weziyiti özgermigen. .

Proféssor maykil békléyning qarishiche, xitayning dölet qerzi 2008-yilidin 2019-yilighiche bolghan ariliqta sekkiz hesse ‍ashqan. Del shundaq bolghanliqi üchün xitaydiki az dégendimu 50 nechche sheher "Erwahlar makani" gha aylinip qalghan: tashyollar we qewet-qewet öyler sélin'ghan chong sheherler ‍emeliyette ademsiz bosh turmaqta iken. Xitayning hül mu'essese qurulushigha salghan meblighining üchtin ikki qismi "Xejligen pulni tapalmas" halette iken. Bu xildiki qerzning zoriyishi we köpüksiman meblegh sélish alliqachan amérika we yaponiyening tarixida ötken esirde ghayet zor tesir qozghighan iqtisadiy weyranchiliqni we kasatchiliqni peyda qilghan. Emma ré'alliq ashundaq bolsimu shi jinping hakimiyiti buni étirap qilishning ornigha siyasiy muqimliq üchün hemmila nersini qurbanliq qilmaqta iken. Xitay gerche hazirqi zaman pen-téxnikisining yüriki bolghan mikro ichki saqlighuch yasashqa milyardlap dollar xejligen bolsimu yenila bu jehettiki éhtiyajning 80 pirsenti amérika we yawropadin ‍import qilishqa tayinip qalmaqta iken؛ tajsiman wirusning waksinisi üchün milyardlap dollar xejligen bolsimu bu waksinining qandaqliqini dunya ochuq körmekte iken.

Aptorlar birdek tekitligen bir muhim nuqta xitayning etrapida "Chishlirini bilewatqan" bekmu köp reqiblerning purset kütüp yétishi xitay üchün zor xeter iken. Bolupmu xitayning amérika bilen üzengge soqushturmaqchi bolushi, emdilikte teywen boghuzi we jenubiy xitay déngizida zomigerlik qilishini buningdiki tipik misallar, déyish mumkin iken. Mushu sewebtin xitayning etrapini orap turghan "Düshmenler" sépining küchiyishi nöwettiki hemmige ayding ré'alliq iken. Nöwette bu sepke yaponiye, hindistan we awstraliyening qoshulushi bilen "Xitay düshmenliki" bir omumi éqimgha özgirishke yüzlenmekte iken. Bu heqte söz bolghanda ilshat hesenmu xitaydiki bu xil chékinishning aqiwiti köpinche tarixtikige oxshash diktatorlarning arzusi emelge ashmas bolup qalghanda eng xeterlik bolghan urushni peyda qilish arqiliq "Ghelibe" tentenisi yaritishtin xaliy bolmaydighanliqi alahide tekitleydu. .

Melum bolushiche, nöwette xitay hökümiti zor küch bilen armiye qurulushigha meblegh séliwatqan bolup, bu hal buningdin bir esir ilgiriki gérmaniye we yaponiyening "Qedem izi" iken. Aptorlar mushu ehwallarni omumlashturup "Shi jinping belkim tajsiman wirusi amérika jem'iyitidiki siyasiy muqimliqni tewritiwetti. Bu bolsa bizning algha méngishimizgha purset yaritidu, dep qarishi mumkin. Emma xitay shuni untughanki, ularning bundaq qilghudek héchqanche waqti qalmidi" deydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet