Amérikadiki bir tor bixeterlik shirkiti xitay jasusluq yumtalining Uyghurlarni keng kölemlik teqib qilip kelgenlikini ashkarilidi

Muxbirimiz erkin
2020-07-02
Élxet
Pikir
Share
Print
Sheher puqralirining yanfonlirini tekshüriwatqan saqchilar. Ürümchi. 2017-Yili iyul.
Sheher puqralirining yanfonlirini tekshüriwatqan saqchilar. Ürümchi. 2017-Yili iyul.
Social Media

Merkizi amérikaning san-fransésko shehiridiki "Luk'a'ut" namliq tor bixeterlik shirkiti 1-iyun xitayning dölet ichi we sirtidiki Uyghurlarning tor, eqliyfon we bashqa éléktronluq alaqe wasitilirige jasusluq yumtali orunlashturup, keng kölemlik teqib qilip kéliwatqanliqini ilgiri sürgen. Doklatta tekitlishiche, xitayning bu xil teqiplesh herikiti 2013-yildin béri dawamliship kelmekte iken. Doklatta, "Bu uning kishilerni eng yaxshi tonuydighan eqliyfonni ishlitip, sanliq melumat yighish yolidiki mewhum we keng kölemlik herikitining bir parchisi" ikenliki tekitlen'gen.

Doklatta ilgiri sürülüshiche, ular buningda 8 xil yaman gherezlik yumtalning bir-birige baghlinishliq ikenlikini tépip chiqqan. Xitay hökümitige baghlinishliq bu guruppilarning "Shinjangdiki köp sanliq musulman Uyghurlar ishlitidighan andiro'id téléfonlirigha qaritilghan hujumning burun oylighandinmu keng kölemlik ikenlikini körsitip béridiken." doklatta "Xakkérlar qurashturghan jasusluq yumtallirining Uyghurlar ishlitidighan kunupka taxtilirigha yoshurunidighanliqi we 3-terep tor béketliridiki normal yumtallardek qiyapetke kiriwalidighanliqi" ni bildürgen.

Doklatta tekitlishiche, bezi yumtallar yiraqtin téléfon mikrofonini achalaydiken we téléfondiki parangni xatirileydiken yaki téléfondiki resim, téléfonning orni we uningdiki yazma söhbetlerni éksport qilalaydiken. Doklatta yene yumtallarning Uyghur tilidiki xewer, Uyghurlarni nishan qilghan güzellik mesliheti, "Qur'an-kerim" ge oxshash diniy tékistler we yéngi qolgha élin'ghan diniy zatlargha da'ir programmilarning yumtallirigha kiriwalidighanliqi tekitlen'gen. "Luk'a'ut" shirkitining istighbarat we xewpsizlik tetqiqati diréktori kristof xébéysénning körsitiche, bu nahayiti zor kölemlik heriket iken.

U 1-iyul küni bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilghanda özlirining yéngi tetqiqat doklati heqqide melumat bérip mundaq dédi: "Biz 2012-yili we 2013-yillirigha bérip taqilidighan we hazirmu dawamlishiwatqan zor kölemlik bir heriketni bayqiduq. Buningda biz 2015 we 2016-yillirida heriket péksilining qétim sani nahayiti zorayghanliqini körduq. Buninggha chétishliq bizge melum bolghan 8 yaman gherezlik yumtal a'ilisi bar. Bularning töti burun melum bolghan bolsimu, lékin ular hazirghiche birer konkrét heriketke baghlanmighan idi. Qalghan 4 yumtal a'ilisi pütünley yéngi bayqaldi. Bular burun élan qilinip baqmighan. Biz tetqiqatimizda bu heriketke qatnashqan 1500 alaqe halqisini bayqiduq. Shunga bu nahayiti keng kölemdiki bir heriket."

Kristof xébéysénning chüshendürüshiche, hakkérlar buningda 3-terep saxte ep dukkanlirini qollan'ghan yaki tékist we élxetlerni yemchük qilip ishletken. Kristof xébéysén mundaq deydu: "Pütün hujumlarning qandaqliqi manga melum emes. Lékin héch bolmighanda biz bezi hadisilerde 3-terep saxta ep dukkanlirini bayqiduq. Bu mentiqighe chüshidu. Chünki méning bilishimche gugul xitayda échilmaydu. Shunga hemme adem bashqa ullanmini échish üchün 3-terep ep dukinigha éhtiyajliq. Biz bayqighan yene bir weqe élxet we tékist yollanmilirini yemchük qilip, uning bilen nishan'gha yaman gherezlik yumtallarni yükleshtur."

Xitayning Uyghur tor bétlirige, eqliyfon we bashqa ijtima'iy alaqe wastilirigha hujum qilip kéliwatqini hemmige melum bolsimu, emma "Luk'a'ut" shirkitining yéngi tetqiqati xitayning bu jehettiki herikitining kishiler burun oylighandinmu keng kölemlik we tajawuzchiliq xaraktéri téximu küchlük ikenlikini körsitip bergen. Merkizi türkiyediki Uyghur akadémiyesi xitay xakkérlirining izchil hujumigha uchrap kéliwatqan Uyghur ziyaliylar teshkilatidur.

Mezkur teshkilatning ijra'iye re'isi abdulhemit qaraxan 1-iyul küni bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Akadémiye organ torini ziyaret qilghan adem qétim sani texminen 2 milyondin ashidu. Akadémiye organ tori we tor kutupxanisidiki her xil yazmilar texminen 4 ming parchigha yétidu. Shunga akadémiye tori muhajirettiki Uyghurlarning tor bétliri ichide eng köp mezmunni öz ichige alghan tor. Bu xil shara'itta xitay hökümitining akadémiye torigha hujumi toxtimidi. Xitay xakkérliri da'im akadémiye torigha wirus hujumi qilip turdi. Akadémiyening saxta élxetlirini yasap, nurghun Uyghurlargha ewetti. Bu ehwalda akadémiye tor békiti pat-pat normal échimaydighan, bezida taqilip qalidighan ehwallar yüz berdi."

Abdulhemit qaraxanning tekitlishiche, nöwette muhajirettiki Uyghurlarning tor we shexsiy alaqe uchurliri'ini qoghdash téximu jiddiy mesilige aylan'ghan. Abdulhemit qaraxan mundaq dédi: "Xitay toxtimay muhajirettiki Uyghurlarning tor béketlirige buzghunchiliq qiliwatidu. Yéqinda yanfunlarghimu her xil eplerni qachilash arqiliq uchur oghrilawatidu. Bu ehwalda xitayning tor wirusidin mudapi'elinish üchün barliq sherqiy türkistan teshkilatliri we aktip siyasiy pa'aliyetchilirining tor bet, élxet we yanfon eplirini ishletkende köp diqqet qilishi, Uyghur kompyutér mutexessislirige muraji'et qilip, özlirining kompyutér we élxetlirini tekkshürüp turushi kérek."

"Luk'a'ut" shirkitining doklatida tekitlinishiche, "Altun bürküt" dep atalghan yumtal xitay xakkérlirining eng burun ishletken alahide jasusluq yumtali bolup, u 2011-yildin béri ishlitilip kélinmekte iken. Doklatta bu yumtalning 2015 we 2016-yillirida ewjige chiqqanliqi, özlirining bu yumtalning 650 xil wariyantini we téléfon allaqisini paylaydighan nurghun Uyghurche saxta eplerni bayqighanliqini bildürgen.

Kristof xébéysén 1-iyul ziyaritimizni qobul qilghanda, "Altun bürküt" ning alahide funkitsiyege ige bir xil yumtal ikenlikini bildürdi. U mundaq deydu: "'altun bürküt' biz analiz qilghan yaman gherezlik andiro'id yumtallirining biri. Buning heriket qilip kéliwatqinigha uzun bolghan bolup, téxnika jehette bashqa yaman gherezlik yumtallardin perqlinidu. U tor alaqisi ochuq yaki ochuq bolmighan yerler üchün layihengendek qilidu. U torda heriket qilsimu, lékin uningda hujumchi qarshi terepning téléfonni kontrol qilip, uning tékist we téléfon söhbitini angliyalaydighan funkitsiyesi bar. Buningda u buni qarshi terepning téléfon igisige tuydurmaydu. Qarshi terepke téléfon kelse uninggha derhal xewer béridu. Buning bilen u qarshi terepning téléfon söhbitini angliyalaydu, emma qarshi terep buni tuymaydu. Halbuki, hujumchi téléfonni qowetken haman jasusluq yumtali uning izini derhal öchürüp tashlaydu. Ziyankeshlikke uchrighuchi héchqan buni bilmeydu. Shunga bu nahayiti alahide bir xil yumtaldur."

Doklatta tekitlishiche, "Luk'a'ut" shirkiti yene 2019-yili 6-ayda "Süriye xewerliri" namliq bir epke yoshurun'ghan bir xil xitay jasusluq yumtalini bayqighan. Bu bu yumtalning nishani süriyediki bu yumtalni qachilighan Uyghurlarni qiltaqqa chüshürüsh iken. Doklatta yene "Luk'a'ut" shirkitining hindonéziye, kuweyt, türkiye, malaysiye, afghanistan, pakistan qatarliq döletlerdiki Uyghurlarni nishan qilip yollan'ghan buninggha oxshash jasusluq yumtallirini bayqighanliqini bildürgen.

Toluq bet