Közetküchiler xitayning marko rubiyo qatarliq 4 neper amérika emeldarigha "Jaza tedbiri" élan qilishini "Tenteklik" dep bahalidi

Muxbirimiz irade
2020-07-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika kéngesh palata ezaliri marko rubiyo ependi yighinda söz qilmaqta. 2020-Yili 10-iyun, washin'gton.
Amérika kéngesh palata ezaliri marko rubiyo ependi yighinda söz qilmaqta. 2020-Yili 10-iyun, washin'gton.
AP

Amérika hökümiti 9-iyul küni xitayning Uyghur élidiki chén chüen'go, ju xeylun qatarliq 4 neper emeldarini Uyghurlargha qaritilghan zulumda rol alghanliqi üchün "Yer shari magnétiskiy qanuni" arqiliq jazalighan idi. 13-Iyul düshenbe küni xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi xu'a chünying xitayningmu amérikaning 4 neper emeldarigha jaza tedbiri qoyidighanliqini élan qilghan. Bu emeldarlar amérika kéngesh palata ezaliri marko rubiyo we téd kruz, amérika awam palata ezasi kiris simit we amérika tashqi ishlar ministirliqining dini erkinlikke mes'ul alahide elchisi sem brownbeg qatarliqlardin ibaret.

Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi xu'a chünying düshenbe künidiki muxbirlarni kütüwélish yighinida jaza tedbirlirining düshenbe künidin étibaren küchke ige bolidighanliqini tekitligen, biraq u jaza tedbirlirining némilerni öz ichige alidighanliqi heqqide tepsiliy toxtalmighan.

Mezkur qarar élan qilin'ghandin kéyin sénator téd kruz derhal yazma bayanat élan qildi. U bayanatida "Xitay kommunistik partiyesi qattiq qorqup ketti, shunga u hujum qiliwatidu," dédi. U bayanatida xitay hökümitining bir milyondin artuq Uyghurni jaza lagérlirigha solighanliqini, mejburiy bala chüshürüsh we tughmas qilishtek qebih usullar bilen milliy tazilash élip bériwatqanliqini tekitligen. U: "Bular yol qoyushqa bolmaydighan qebih kishilik hoquq depsendichilikliridur. J k p rehberliri silerge deydighinim shuki, epsus méning tajsiman wirusni yoshurush arqiliq dunya miqyasida milyonlighan kishilerning hayatigha xewp yetküzgen mustebit döletke sayahet qilish pilanim yoq," dégen.

Sénator marko rubiyomu özining tiwittér hésabida buninggha qiziqarliq qilip: "Xitay kompartiyisi méni xitaygha kirishtin chekleptu, ular méni yaxshi körmeydighan oxshimamdu?" dep yazghan.

Amérikadiki kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri diréktori sofi richardson radiyomizgha söz qilip, özining buni "Tenteklerche hujum" dep qaraydighanliqini éytti.

U mundaq dédi: "Xitay hökümiti éniqla kishilik hoquq mesiliside amérikadiki intayin aktip dölet mejlisi ezaliridin öch almaqchi. Biraq xitayning bu jaza tedbirining némilerdin ibaret ikenliki éniq bolmasliq bilen birge, uning amérika emeldarlirigha körsitidighan tesiri chong emes. Uning üstige aldinqi hepte xitayning 4 neper emeldarigha qarshi chiqirilghan jazalash tedbirini amérika dölet mejlis ezaliri emes, belki amérika tashqi ishlar ministirliqi we amérika maliye ministirliqi chiqarghan. Xitayning munasiwetsiz kishilerni jazalishi ularning bu jaza tedbirini téximu mujimelleshtüriwetken. Shu noqtilardin qarighanda, xitayning bu herikiti kishige pakitlargha uyghun, qanuniy asasqa uyghun bir qarardek emes, belki eximiqane we tenteklerche hujumdek tesir béridu."

Amérika tashqi ishlar ministirliqi bolsa xitayning bu qararini "Mes'uliyetni üstige almaydighanliqining ipadisi," dep bahalidi. Amérika tashqi ishlar ministirliqi bayanatida töwendikilerni dédi: "Béyjing hökümiti 13-iyul élan qilghan bayanatida, xitaydiki kishilik hoquq depsendichilikini ashkarilash üchün boshashmay tirishchanliq körsitiwatqan amérika hökümet emeldarliri we organlirigha öch élish xaraktérlik jaza élan qildi. Bu tehdidler bizni shinjangdiki az sanliq millet ezalirigha qaritilghan kishilik hoquq depsendichilikliri, jümlidin keng kölemlik tutup turush, mejburiy tughmas qilish, bala chüshürüsh shundaqla diniy we milliy cheklimilerni yolgha qoyghan kompartiye emeldarlirini jazalashtin tosup qalalmaydu."

Amérika tashqi ishlar ministirliqi yene xitay hökümiti qoyghan jaza tedbirliri bilen amérikaning kishilik hoquqni depsende qilghan xitay emeldarlirigha qoyghan jazasi arisida exlaqiy jehettin alghanda, bir-birige tengleshtüridighan héchqandaq nuqtining yoqluqini tekitligen.

Amérikadiki Uyghur ziyaliysi élshat hesen ependi sözide "Xitay bu herikiti arqiliq özining mutihemlikini xelq'aragha yenimu ashkarilidi," dep körsetti.

Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi xu'a chünying düshenbe küni 4 neper amérika emeldarigha jaza tedbiri qoyidighanliqini élan qilghanda "Shinjangdiki ishlar xitayning ichki ishi, amérikaning buninggha arilishish hoquqi yoq, amérika xitayning ichki ishlirigha arilishishni toxtitishi kérek," dep qayta-qayta tekrarlighan.

Biraq doktor sofi richarson buning xataliqini bildürdi. Kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri diréktori sofi richardsonn xitay xelq'araliq qanunlargha qol qoyghan dölet bolghan iken, u halda uning xelq'araning tekshürüshini qobul qilish mejburiyiti bar, dep körsetti.

U mundaq dédi: "Xitay hökümiti öz ixtiyarliqi bilen bir döletning ichki kishilik hoquq mesililirini xelq'arada munazige qoyushqa imkaniyet yaritidighan xelq'araliq kishilik hoquq kélishimige qol qoyghan. Bundaq kélishimlerning ehmiyiti del mushu yerde. Ular döletlerning herikitini közitip turush üchün berpa qilin'ghan. Eger xitay hökümiti özining ichki mesililirining xelq'arada talash-tartish qilinishini xalimaydiken, u halda u bundaq xelq'araliq kélishimlerni imzalimasliqi, birleshken döletler teshkilatidek teshkilatlardinmu pütünley chékinip chiqishi kérek."

Bügün yene amérika dölet mejlisining xitay ishliri komitétimu bayanat élan qilip xitayning bu herikitini eyiblidi. Ular bayanatida xitayni bashqilarni eyiblesh ornigha özining Uyghur élidiki zulumini toxtitishqa dewet qildi. Ular bayanatida: "Bu xitay hökümitining dunya miqyasida xitayning kishilik hoquq depsendichiliki we bashqa uniwérsal hoquqlargha qilghan hujumini tenqid qilghuchilargha qaratqan yene bir qétimliq tehdit we qorqutush urunushidur. Biz amérika dölet mejlisi xitay ishliri komitéti hergizmu süküt qilmaymiz, biz xitayning kishilik hoquq depsendichilikini ashkarilashqa hem shundaqla amérika hökümiti we bashqa hökümetlerni buninggha qarshi turush heqqide bésim qilishni dawamlashturimiz," dégen.

Amérika hökümiti aldinqi hepte Uyghur élidiki zulumda rol alghan Uyghur rayonluq partkomning sékrétari chén chüen'go qatarliq 4 neper emeldarni "Yershari magnétiskiy qanuni" arqiliq jazalighan. Amérika maliye ministirliqi amérikaning bu jaza tedbirlirini yürgüzüshte özining dunyadiki maliye hoquqidin toluq paydilinidighanliqini eskertken. Xitay terep bolsa buningdin qattiq narazi bolup, uni qararidin waz kéchishke chaqirghan.

Biraq amérika aqsarayning dölet xewpsizliki meslihetchisi robért obrayin "Washin'gton pochtisi" gézitide élan qilghan maqalisi arqiliq prézidént trampning xitayni Uyghurlargha qilghan zulumi seweblik jazalashni dawamlashturidighanliqidin xewer bergen. U maqaliside "Eger ötken esir bizge bir nerse ögetti déyilse, u halda u küchlük döletler qollighan xeterlik idé'ologiyelerning yaman gherezlik herikitining peqetla öz chigrisi bilenla cheklinip qalmaydighanliqidur. Shuning üchün amérika Uyghurlar üchün we barliq kishiler üchün shinjangdiki emeliyetni ashkarilashqa dawam qilidu," dep yazghan.

Toluq bet