Хитай йеқин кәлгүсидә дунядики йетәкчи күч болаламду?

Мухбииримиз әзиз
2022-03-22
Share
Хитай йеқин кәлгүсидә дунядики йетәкчи күч болаламду?
AP

Дунядики йетәкчи күчләр мәсилиси инсанийәт тарихида көп қетим оттуриға чиққан темилардин болуп, 17-әсирдә бир қисим сиясий тәһлилчиләр “испанийә кейинки әсирдин башлап дунявий йетәкчи күч болуп болуп қалиду” дәп қариған. 19-Әсиргә кәлгәндә йәнә бир қисим анализчилар “бүйүк британийә империйәси аз дегәндиму кейинки бир әсирдә дуняниң хоҗиси болиду” дегән.  1950-Йилларда болса аз дегәндиму дуня аһалисиниң йерими совет иттипақини кәлгүсидә шундақ орунни игиләйду, дәп ишәнгән. Әмма кейинки тарих бу һөкүмләрниң һәммисиниң әмәлийәткә уйғун болмиғанлиқини толуқ испатлиған. 

21-Әсиргә кәлгәндә хитайниң дуня бойичә әң чоң “ишләпчиқириш завути” болушиға әгишип, бир қисим кишиләр “пат йеқинда хитай америкадин һалқип дунядики әң чоң иқтисад саһиби болуп қалиду” дегән йәкүнни тәкитләшкә башлиғанлиқи мәлум. Әмма иқтисад вә сиясий саһәдики бәзи мутәхәссисләр йеқиндин буян бу һәқтики һөкүмләрниң әмәлийәткә уйғун әмәслики һәққидә өз пикирлирини оттуриға қоймақта. ABC Агентлиқиниң сода мәсилилири бойичә көзгә көрүнгән обзорчиси иян веррендер (Ian Verrender)ниң бу һәқтики мақалисида бу мәсилиләр ‍алаһидә орун алиду. 

Апторниң қаришичә, бу һәқтики бәзи санлиқ мәлуматлар вә доклатлар хитайни 2030-йилиға барғанда дунядики әң чоң иқтисад саһибиға айлиниду, дәп хуласә чиқарған. Чүнки хитайниң нөвәттики миллий ишләпчиқириш омумий қиммити йилиға бәш пирсәнттин ешип меңиватқан болуп, 2050-йилиға барғанда, бу сан дуняда йиганә сәвийигә йетидикән. Лекин аптор хитай еришиватқан бу хил тез сүрәтлик ешишниң давам қилишиға гуманий позитсийәдә икәнликини тәкитләйду. Болупму украина уруши ғәрб билән шәрқ оттурисидики һаңни техиму зорайтиватқанда, хитай дуч келидиған түрлүк хирислар бу “шерин чүш” ни тезла бәрбат қиливетидикән.

Бу мәсилә һәққидә сөз болғанда җорҗи тавн университетиниң профессори, “атлантик кеңиши” қармиқидики истратегийә вә бихәтәрлик ишлири мәркизиниң директори масю кройниг (Matthew Kroenig) өзиниң бу мәсилигә ундақ аддий қаримайдиғанлиқини алаһидә тәкитлиди. Униң қаришичә, хитай билән америка оттурисидики мунасивәт алиқачан бузулуп болған болуп, нөвәттики дунявий көләм алған икки қутуп оттурисидики қаршилиқ америка-хитай оттурисидики илгирики “достлуқ” ни барса кәлмәс мәнзилгә чөрүп ташлиған. Бундақ әһвалда америка  һөкүмитиниң русийәгә тақабил туруш еһтияҗи үчүн хитай билән қайтидин яришип қелиши һәмдә хитайниң буниңдин пайдилинип техиму күчлинип кетиши мумкин әмәс икән. 

У бу һәқтә мундақ дәйду. “мениңчә, америка-хитай мунасивити һазирқидинму бәкрәк қариму-қаршилиққа муптила болуши мумкин. Бу һал мениңчә аз дегәндиму кейинки бир-икки әвлат (рәһбәрлик) үчүн шундақ болиду. Шуңа мән икки тәрәп оттурисидики мунасивәт йеқин кәлгүсидә һәмкарлиқ саһәсигә қайтип кетиду, дәп қаримаймән. Дәрвәқә хитай өзгәрсә, йәни униң иш-һәркити оңшалса, болупму хәлқара иқтисад саһәсини алдаш қилмиши түгисә, уйғурларни қирғин қилишни тохтатса, шуниңдәк өз қошнилириға һәрбий тәһдит селишни түгәтсә шундақ болуши мумкин. Әмма һазир буниң еһтималлиқи йоқниң орнида. Шуңа мән америка билән хитай һазир йеңи ‛соғуқ уруш‚ қа кирип болди, дәп қараймән. Украинадики вәзийәткә кәлсәк буниң җаваби аддий: америка вә униң иттипақдашлири русийә вә хитай тәһдитлиригә тақабил туралайдиған бир йеңи истратегийәгә муһтаҗ. Америка үчүн бирсигә тақабил туруш еһтияҗини көздә тутуп йәнә бири билән дост болушниң һечқандақ имканийити қалмиди. Һазир уларниң һәр иккиси биз үчүн тәһдит. Шуңа биз ‍уларниң һәр иккисини баравәр бир тәрәп қилишимиз лазим. 2010-Йиллирини елип ейтсақ шу вақитта һечким техи хитайни 2020-йилиға барғанда дуняви йетәкчи күч болиду, дәп қаримиған. Бу һал һазирму шундақ. Америка дуня миллий ишләпчиқириш омумий қиммитиниң 23 пирсәнтини тәшкил қилиду. Хитай болса бу җәһәттә әң көп болса 16 пирсәнткә йәтти. Йәнә келип хитай һазир бу җәһәттә бәкла астилап қеливатиду. Ши җинпиң һоқуқни мәркәзгә мәркәзләштүрүш үчүн хитайниң иқтисади қурулмисини бәкла сәт бузивәтти. Дәл мушу амил хитайниң иқтисадий тәрәққиятини астилитип қоюватиду. Шуңа шәхсән мән хитайни иқтисадий җәһәттин һәргизму америкидин һалқип өтүп дуняви йетәкчи күчкә айлиналайду, дәп қаримаймән.” 

Профессор масювниң қаришичә, хитайдики аилә қурулмиси вә нопус қурулмисида көрүлгән тарихий өзгиришләр, болупму униң нәччә он йиллап давам қилған “бир пәрзәнтлик болуш” тәк пиланлиқ туғут сиясити хитайдики әмгәкчиләр қошуниниң кәлгүсини бәрбат қиливәткән. Буниң билән хитайдики әмгәк қошуниниң яш чеки бәкла чекинип кәткән. Болупму 2050-йилиға барғанда хитайниң әмгәк йешидики нопуси 220 милйонға чүшүп қалидиған болуп, бу һазирқи сәвийәниң бәштин биригә тоғра келидикән. Йәнә келип у вақитқа барғанда хитайда 65 яштин ашқанлар омумий нопусниң төттин бирини игиләйдикән. 

“буму хитайдики йәнә бир чоң мәсилә. Йәнә келип бу диктатурлуқ асасидики һакимийәтниң һәрқачан әҗәллик вә хата болған қарарларни алидиғанлиқиниң бир испати. Шундақ болғанлиқи үчүн улар мәҗбурий йосунда бир пәрзәнтлик туғут сияситини йолға қойди. Мана әмди болса буниңға пушайман қиливатиду. Бу немидин бишарәт бериду, десиңиз хитай һазир бай болуштин илгирики вақиттқа қариғанда бәкла ‛қерип кәтти‚. Ғайәт зор сандики яшанған кишиләр пенсийә йешиға йәткәнликтин әмгәкни қолға елип уларни баққудәк әмгәк күчи кәмчиллики һазир бәкла ашкара намайән болуватиду. Хитайниң баш көтүрүп чиқалмаслиқида буму бәк чоң рол ойнайду.” 

Хитайниң баш көтүрүши һәққидики нутуқлирида ши җинпиң көп қетим “шәрқ көтүриливатиду, ғәрб болса чөкүватиду” дегән сөзни тәкрарлиған. Әмма украина уруши түпәйлидин америка билән униң иттипақдашлири оттурисидики һәмкарлиқ техиму күчәйгән. Хитай билән униң “намрат” иттипақдашлири болса профессор масювниң пикричә буниңда техиму арқиға дәссәйдикән.  

“бу бир түрлүк үмидкә толған арзу-арман, халас. Мениңчә, русийә вә хитай ‛америка бир оңда чүшсә, униң орнини биз алсақ‚ дегәнни хели көп арзу қилған. Әмма реаллиқ ундақ болмиди. Америка қошма шитатлири 1960-йилидин башлап изчил түрдә дуня миллий ишләпчиқириш омумий қиммитиниң 20-25 пирсәнтини игиләп келиватиду. Биз һазирму буниңда 23 пирсәнтни игиләватимиз. Әгә буниңға америка билән иттипақдаш болуватқан дөләтләрниңкини қошқанда бу сан аллиқачан 60 пирсәнттин ешип кетиду. Хитай болса 16-17 пирсәнтни игиләштин нери өтәлмиди. Шуңа хитайни бизгә бу җәһәттә йеқинму келәлмиди, десәк хаталашмаймиз. Әгәр биз демократик иттипақдашлиримиз билән худди һазирқи украина урушида һәмкарлашқандәк зич һәмкарлишидиған болсақ, америка вә униң иттипақдашлири аз дегәндиму кәлгүси йигирмә-оттуз йилда давамлиқ һалда дуня тәртивини бекиткүчи асаслқ күч болуп қеливериду. ” 

Профессор масювниң қаришичә, хитай компартийәси ши җинпиңдин кейин дуч келиши ениқ болған мәвһум вәзийәт һәмдә уйғурларниң қирғинчилиққа учриши түпәйлидин ғәрб дуняси билән хитай оттурисида зорийиватқан һаңму хитайниң кәлгүсидә дуня тәртипини бекиткүчи йетәкчи күч болалмаслиқини бекиткән бир муһим амил һесаплинидикән. 

“бу йәрдә бирнәччә хирислар мәвҗут. Буниң әң чоңи ши җинпиңдин кейинки ишларниң қандақ болушидур. Болупму ши җинпиң өлсә яки тәхттин чүшсә немә болидиғанлиқи мәсилиниң әң чоңи. Чүнки һакиммутләқ һакимийәтләр үчүн һакимийәтниң кейинки әвлат рәһбәргә өткүзүп берилиши һәрқачан чатақниң чоңини пәйда қилип кәлгән ишларниң бири. Хәвириңиз бар, бизниң демократийә асасидики системимизда һакимийәт қануний шәкилләр билән өткүзүп берилиду. Әмма хитайда дең шявпиңдин кейинки рәһбәрләрниң һоқуқни он йил тутуп туруши бир системиға айланған. Әмма ши җинпиңға кәлгән бу тәртип бузулуп кәтти. Шуңа навада ши җинпиң бир кечидә туюқсиз өлүп кәтсә, әтиси немә иш болушини һечким билмәйду: бәлким униң бирәр һәқәмсайиси һоқуқни қолға алар, бәлким һоқуқ талишиш күриши әвҗ алар, яки болмиса хитай йәнә бир қетим ичкий урушқа гириптар болуп компартийә һалак болар. Қисқиси, хитай компартийәсиниң кәлгүсидики һөкүмранлиқи дуч келидиған хирисларму йетип ашқудәк бар. Бу (қирғинчилиқ мәсилиси) кишилик һоқуқ вә қанун арқилиқ идарә қилишни баш нишан қиливатқан америка қошма шитатлири вә демократикә әлләрдики һөкүмәтләрниң асаслиқ әндишилириниң бири. Шинҗаңда уйғурларниң бешиға келиватқан бу ишлар һәқиқәтәнму бир зор тирагедийә. Шуңа америка вә униң иттипақдашлири бу мәсилидә дәсләпки қәдәм сүпитидә ашу қирғинчилиққа җавабкар хитай әмәлдарлириға җаза елан қилиш тәдбирини алди. Шуниңдәк мәҗбурий әмгәк вә пахта мәһсулатлириға четишлиқ сода ишлириға бир қатар чәклимиләрни елан қилди. Әмма мениң қаришимчә, бу йәрдики негизлик мәсилә шуки бу маһийәттә икки хил идиологийәниң күриши, һәргизму икки зор күчниң бир-биригә робро болуп җәң қилиши әмәс. Мундақчә ейтқанда бир демократик гәвдиниң кишилик һоқуқ дегәнниң немиликини билмәйдиған бир дөләткә қарши сөз қилиши. Шуңа мениңчә бу хил риқабәттә америка җәзмән ғалип келиду.” 

Мәлум болушичә, хитайниң қудрәт тепиши һәққидики ривайәтләрниң оттуриға чиқишиға әгишип, буниңға тосқун болғучи көплигән амилларму бириниң арқидин бири чувулуп чиқмақта икән. Шу сәвәбтинму хитайниң йеқин кәлгүсидә дунявий йетәкчи күч болуш-болалмаслиқи һәққидә көплигән муһакимиләр оттуриға чиқмақта икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт