Xitay köchmen: "Uyghur rayonidiki basturush siyasiti bir ewlad kishilerni qurbanliq qildi"

Muxbirimiz méhriban
2020-05-21
Share
sim-tosaq-lager.jpg Melum bazarning kirish-chiqish éghizidin ötishiwatqan Uyghurlar we saqchi qalpiqi. 2019-Yili 31-may, xoten.
AFP

18-May küni xelq'ara küchürüm teshkilatining xitayche tor bétide chan neyyü texellusluq bir xitayning "Menggü qaytqili bolmaydighan yurt" namliq maqalisi élan qilindi.

Özining Uyghur rayonida tughulghan xitay ikenlikini bildürgen aptor özige oxshash xitayning peqetla xitay ölkiridiki aliy mekteplerde oqush pursitidin paydilinip, xitay ölke-sheherliride qep qélish imkaniyitige érisheleydighanliqini, emma Uyghur rayondin ayrilghan xitay köchmenliriningmu Uyghur rayonidiki qattiq nazaret sistémisining kontrolluqidin mustesna emeslikini bildürgen.

U özining 3-ewlad kimlik almashturush kechmishi arqiliq Uyghur rayonidiki xitayning ichki ölke-sheherliridin perqliq bolghan qattiq siyasetlerni töwendikidek bayan qilidu:

"Men shinjangda tughulgghan bir xitay. Aliy mektepni tügetkendin kéyin shinjangdin ayrilghan bolsammu, emma uruq-tughqan dostlirimni yoqlash üchün yilda bir ikki qéytim qaytimen. Ikki-üch yil ilgiri 3-ewlad kimlik almashturush üchün qaytqan idim. Shu qétim saqchilarning méningdin biyologiyelik uchur élish jeryanida körgen-bilgenlirim xatiremde öchmes izlarni qaldurdi. 10 Barmaqni bésip ewrishke élish, közning münggüz perdisini süretke élish, barmaqni téship d n a qan ewrishkisini élish qatarliq peqet fantaziyelik hékayilardila teswirlinidighan bu körünüshler méningmu hayatimda yüz berdi. Méning xatiremde qalghini peqetla saqchilarning külkiliri astida élip bérilghan 3-ewlad kimlik almashturush tekshürüshi jeryanidiki qorqunchluq tuyghu idi. Emma shinjangda yashawatqanlar üchün bu ularning da'imliq hayatigha aylinip bolghan idi."

Maqalige yene téz sizma resimler kirishtürülgen bolup, ularda xitay hökümitining Uyghur rayonidiki duka-magizinlarda somka axturushi, yol tosup Uyghurlarning téléfon uchurlirini tekshürüshi, saqchilarning broniwik mashinilar arqiliq kocha charlishi, türmilerge oxshash sim tosaqlar bilen qorshalghan mektepler qatarliq qatmu-qat nazaret we teqiblesh tedbirliri obrazliq eks-ettürülgen.

Kanadadiki xitay pa'aliyetchiliridin xelq'ara qelemkeshker jem'iyiti kanada shöbisining mu'awin re'isi shéng shö xanim ziyaritimizni qobul qilip, özining mezkur maqalini oqughanliqini bildürdi. U mezkur xitayning yazmisida xitay hökümitining Uyghur rayonidiki qattiq basturush siyasiti we uning ich yüzi yorutulghanliqini tekitlidi.

Chan neyyü texellusidiki xitay köchmen yazmisida yene xitay hökümitining rayonda yürgüzüwatqan bu xil qatmu-qat nazaret we teqiblesh siyasitining yerlik Uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki ariliqni yiraqlashturghanliqini, bu ehwalning rayonda menpe'et körüwatqan xitay köchmenliridimu ensizlik peyda qiliwatqanliqini otturigha qoyghan.

U yazmisida munndaq dep yazidu: "Men a'ilemdikiler bilen dostlirimgha bu xil qattiq nazaret sistémisigha bolghan naraziliqimni ipadilisem, ular amalsizliqini bildürüshüp: 'bu dégen shinjang' dep xorsindi. Emma men rayonda adetke aylinip bolghan bu xil qattiq nazaret we teqibleshke berdashliq bérelmeytim. Shinjangdin yéngi ayrilghan chaghlarda 'shinjang' atalghusining ichkiri xitay ölkiliride 'chetleshtürülgen' we 'qalaq' bir rayonni ipadileydighanliqigha shahit boldum. Bu nam sizge her waqit awarichilik we tosalghularni élip kéletti. Lékin shinjangda xitaylar alahide imtiyazgha ige topluq hésablinatti. Az sanliq millet dep qaralghan Uyghurlarning hayatini bilmisemmu, emma ular uchrighan tengsiz mu'amilini bilettim. Dostumning bildürüshiche, (2017-yildiki) 19-qurultaydin kéyin ularning idarisidiki Uyghurlarning köpinchisi tuyuqsiz yoqap kétiptu. Deslep ularning nege ketkenlikini héchkim bilmeydiken. Kéyin ularning her xil bahanilarda tutqun qilin'ghanliqini biliptu."

U yene bu xil qattiq siyasiy tedbirlerning rayondiki Uyghurlarning xitay hökümitige bolghan naraziliqini kücheytipla qalmastin, belki yene Uyghurlarning neziride xitay hökümitining menpe'etdarliri dep qariliwatqan bir ewlad xitay köchmenliriningmu menpe'etini qurban qilghanliqini ilgiri sürgen.

U yazmisida mundaq dep yazidu: "Men shuni hés qildimki, mana bu xil kemsitish siyasiti astidiki jem'iyette ikki milletke qaritilghan perqliq mu'amile arimizdiki tengsizlikni peyda qilghan. Melum menidin éytqanda, men menpe'etdar millettin bolsammu, emma tebi'iy halda bu jaydiki kemsitish siyasitining tesirige uchridim. Bashlan'ghuch mektipimni ziyaret qilip barghinimda tam etrapigha tartilghan sim tosaqlar bu yerning mektep emes, belki türmige oxshashydighanliqini hés qilduratti. Bu menzirini körginimde intayin azablandim. Ejeba bu jayda oquwatqan oqughuchilar bu xil sim tosuqlargha könüp kettimu? ular oqush püttürgende yaki chong bolghanda erkinlikidin mehrum qalghinini hés qilmamdu? poyizda yoluqqan bir xitay kadir nahayiti semimiy halda: 'hazir rayonda yürgüzülüwatqan bu xil qattiq tedbirler bu bir ewlad kishilirini qurbanliq qildi, ' dédi. Uning neziridiki bu bir ewlad elwette az sanliq milletlerni we biz xitaylarnimu öz ichige alidu, bu nuqtidin alghanda, hemmimiz teqdirdashmiz."

Shéng shö xanim Uyghur rayonida yashighan xitaylarning aghzidin bundaq bir gepning chiqishini ilgirilesh dep qaraydighanliqini bildürüp, téximu köp xitaylarning heqqaniyet meydanida turushi kéreklikini bildürdi. U mundaq dédi: "Men izchil halda xelq'ara yighinlarda köp qétim xitay hökümitining rayondiki saxta tinchliqining Uyghurlargha qaratqan basturush siyasiti bedilige yaritilghanliqini tekitlep keldim. Men rayondiki Uyghur we bashqa yerlik xelqlerge qaritilghan qattiq basturush tedbirlirini missal qilip körsitip, bu qarishimni otturigha qoyup kéliwatimen. Hazir xitay hökümitining bu siyasiti ashqun haletke yetti. Bu jayda yashawatqan hemme adem erkinlikidin ayrilghan bir éghir weziyet shekillendi. Xitaylarmu buning ichide. Shunga ularning bu zorawan hakimiyetke bolghan pozitsiyesini éniq bildüridighan waqit keldi dep qaraymen. Yeni ular öz-özidin: 'sen bu xil zorawan hakimiyetni dawamliq qollamsen yaki bu zorawan hakimiyetning Uyghurlarni basturushigha qarshi turamsen?' dep sorishi kérek. Emeliyette bir zorawan hakimiyet melum topluqqa qarita basturush élip barghanda bashqilar qol qoshturup qarap turmasliqi kérek. Yeni sen ya bu hakimiyetke yantayaq bolushni tallishing yaki bu hakimiyetke qarshi meydanda turup basturuluwatqanlar üchün küresh qilishing kérek."

Yuqiriqi awaz ulinishidin programmining tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet