Хитайниң афғанистанда күчийиши немидин дерәк бериду?

Ихтиярий мухбиримиз азиғ
2020-08-19
Share
afghanistan-xitay-shi-jinping.jpg Хитай рәиси ши җинпиң вә афғанистанниң баш иҗраийә әмәлдари абдулла абдулла бейҗиңдики хәлқ сарийида көрүшти. 2016-Йили 17-май.
AP

Америка армийәсиниң афғанистандин чекинишигә әгишип хитайниң афғанистан вә оттура асияни өз ичигә алған районларда тәсириниң күндин күнгә ешип бериватқанлиқи көзәткүчиләрниң диққитини қозғимақта. Йеқинда анадоло агентлиқида журналист һалил силаһшөрниң «хитайниң афғанистандики тәсири күчи күндин күнгә рошәнлишиватиду» намлиқ мақалиси елан қилинған болуп, мақалидә америка армийәсиниң афғанистандин чекиниши билән шәкилләнгән күч бошлуқини хитайниң толдурушқа тиришиватқанлиқи йорутулған.

Мақалидә ейтилишичә, хитайниң афғанистанни тәсири астиға илиш паалийити афғанистан падишаһи муһәммәт заһир шаһ (1933-1974) заманидин башланған болуп, хитай пушту вә дариҗа тилини өгиниш үчүн 1960-йиллири афғанистанға бир нәччә миң хитай оқуғучи әвәткән, 2000-йили хитайниң пакистандики баш әлчиси талибан лидери молла өмәрни зиярәт қилған болуп, хитай билән талибан оттурисида чоң сода вә әскири келишимнамә имзаланған. Йеңи тәхминләргә қариғанда, йүздин көп хитай ширкити афғанистанда нефит вә газ қидириш, метал канчилиқи, хәвәрлишиш, йөткәш вә һәрбий әслиһә қатарлиқ саһәләрдә актип паалийәт көрситип кәлмәктә икән.

Биз хитайниң афғанистанда күнсери күчийиватқан тәсири һәққидә техиму тәпсилий мәлуматқа еришиш үчүн һалил силаһшөр әпәндим билән алақиләшкән болсақму, хизмәт орнидин рухсәт қилинмайдиғанлиқини ейтип, зияритимизни рәт қилди.

Зияритимизни қобул қилған хәлқара мунасивәтләр мутәхәссиси муһәммәт атавулла әпәндим, хитайниң афғанистанда тәсириниң ешишиниң немидин дерәк беридиғанлиқи вә оттура асиядики сиясий тәңпуңлуққа қандақ тәсир көрситидиғанлиқи һәққидә тәпсилий тохталди вә афғанистанниң хитай истратегийәсидики әһмийити һәққидә пикрини баян қилип мундақ деди: «хитайниң афғанистанда тәсир күчини ашуруши, хитайни райондики күч тәңпуңлуқи мунасивитидә техиму юқири орунға чиқириду. Нөвәттә хитайниң иран вә пакистан билән болған мунасивити пәвқуладдә йеқин. Бу хил әһвал астида хитайниң афғанистанда тәсириниң ешиши хитайни районда техиму күчлүк қилиду‌. Американиң һәрбий җәһәттин райондин чекиниши хитайниң афғанистандики тәсириниң ешишиға имканийәт билән тәминләйду. Районниң җуғрапийәлик әһмийити интайин муһим, мәйли сиясий, мәйли бихәтәрлик, мәйли иқтисадий җәһәттин болсун, афғанистан хитай үчүн истратегийәлик әһмийәткә игә. Хитай бурундин тартип афғанистанға йүксәк әһмийәт берип кәлгән.»

Талибан билән хитайниң район сияситидики йиқинлиқи хитайниң оттура асия вә оттура шәрқ районлиридики тәсир күчини кеңәйтиш урунуши үчүн муһим һәмкарлиқлардин бири дәп қариливатқан болуп, өткән йили январда, хитайниң пакистандики баш әлчиси яв җиң, талибанниң афғанистандики сиясий җәрянға қетилидиғанлиқини тәкитләп: «хитай афған талибанлирини сиясий күч дәп етирап қилиду» дегән. Бундин бурун хәлқара ахбарат васитилири тәрипидин, хитайниң таҗикистанда, афғанистан чеграсиға вә вахан каридориға йеқин районда һәрбий база қуруп чиққанлиқи хәвәр қилинған иди. Көзәткүчиләр хитайниң талибан билән һәрбий саһәдә зич һәмкарлишиватқанлиқини, талибанниң афғанистанниң логар вилайитигә охшаш районларда хитайниң мәблиғи вә техник хадимлирини қоғдаш вәзиписини үстигә алғанлиқини, бу вәзипиниң бәдилигә хитайниң талибанға һәр хил қорал-ярағ тәминләп бериватқанлиқини оттуриға қоюп кәлмәктә.

Хитай билән талибан оттурисидики йеқин мунасивәтниң оттура асия вә оттура шәрқ районлиридики уйғурлар вә уйғур һәрикәтлиригә көрситидиған тәсири тоғрисида сориған соалимизға җаваб бәргән муһәммәт атавулла әпәндим мундақ дәйду: «талибан афғанистан земинидин пайдилинип хитайға қарши һәрикәт қилишқа йол қоймайду. Хитай буни баштин башлап талибандин тәләп қилип кәлгән, талибанму вәдә берип кәлмәктә. Шуңа уйғурларниң бу хил арзулири йоққа чиқиду. Келәчәктә афғанистандики уйғурларниң бихәтәрлики тәһдиткә учриши мумкин. Талибанниң хитай билән болған мунасивитиниң илгирилишигә әгишип, буларниң қандақ бир тәрәп қилиниши күнтәртипкә келиши мумкин. Бу вақитта талибан уйғурларни афғанистандин кетишкә зорлиши яки хитайға тапшуруп беридиған вәзийәт шәкиллиниши момкин. Муһими хитайниң талибан билән һәмкарлишиши оттура асия, афғанистан вә оттура шәрқтики уйғурларға шу сигналини бериду. Мәзкур җайлардики җиһади тәшкилатларниң вә қораллиқ гуруһларниң һеч бириниң уйғурлар үчүн һәқиқий иттипақдаш болмайдиғанлиқи, буларниң диний яки инсаний шоарлар билән уйғурларни җәлп қилиши әмәлийәттә сиясий мәқситини әмәлгә ашуруш вә өз мәнпәәти үчүн хизмәт қилдуруштин башқа нәрсә әмәслики, уларниң хитай билән дүшмән әмәс, бәлки иттипақдаш икәнлики, уйғурларниң өз мәсилисини һәл қилишта‌ өзигә тайиниши вә хитай билән риқабәтлишәләйдиған, хитайға дүшмән болалайдиған чоң күчләр билән һәмкарлишиш йолини издиши керәкликидин ибарәт сигнални бериду.»

Көзәткүчләрниң қаришичә, хитай русийәдин қалсила әң көп дөләт билән биваситә чеграси болған дөләт болуп, хитайниң русийә, японийә, һиндистан, корейә қатарлиқ көпинчә қошна дөләтлири билән земин талаш-тартиши вә әскири тоқунуш тарихи мәвҗут икән. Чегридаш дөләтлириниң ичидә пәқәт афғанистан вә пакистан билән биваситә чегра мәсилиси вә әскири тоқунуш тарихи болмиғанлиқи үчүн, хитай һөкүмити биваситә әскири зиддийәт тарихи болмиған (таҗикистан-пакистан-афғанистан) қатарлиқ ғәрби чеграсидики дөләтләр билән иттипақ орнитиш арқилиқ ғәрби районидики чеграсини муқимлаштурушни нишан қилмақта икән. Һалил силаһшөр мақалисидә иранниң, хитайниң афғанистанда тәсир күчини кеңәйтиш вә талибан билән һәмкарлиқини давамлаштуруш паалийәтлиридики роли һәққидиму тәпсилий тохталған. Мақалидә хитайниң талибанға қорал-ярағ ярдимини пакистан арқилиқ әмәс, иран арқилиқ йәткүзүп бериватқанлиқи вә хитайниң пакистанни мәзкур һәмкарлиқтин узақ тутуши пакистанға 2-3 милярд доллар әтрапида ярдәм берип келиватқан вашингтон билән болған мунасивитиниң йириклишишиниң алдини елиш икәнлики баян қилинған. Һалил силаһшөр бу һәқтә тохтилип мундақ дегән: «хитай башқа қошна дөләтлири билән болған җиддийчиликниң алдини елиш үчүн дост дөләтләрдин тәркиб тапқан иттипақ (пакистан-афғанистан-таҗикистан) қуруш арқилиқ ғәрби асиядики чеграсини муқимлаштурушқа тиришиватиду. Иран хитайниң мәзкур иттипақни қурушиға ярдәм бериватиду‌. Иран һәр йәргә ямриған чечәк кесилигә охшайду.»

Хитайниң афғанистан, таҗикистан вә пакистан чегралири арқилиқ иранға вә ирандин түркийәгә уланған сиясий вә иқтисадий тәсири «бир йол бир бәлвағ» қурулуши билән техиму күчәймәктә икән. Түркийәдики уйғур һәрикәтлириниң чәклимигә дуч келиши яки уйғур паалийәтчилиригә паракәндичилик селиш вәқәлириниң йүз беришигә әгишип, кишиләр хитайниң афғанистандин иран арқилиқ түркийәгә уланған сиясий вә иқтисадий тәсиридин әндишиләнмәктә.

Көч университети хәлқара мунасивәтләр кәспиниң докторанти яқуп муһәммәт хитайниң оттура шәрқ истратегийәсигә қарита түркийәниң позитсийәси һәққидики сориған соаллиримизға җаваб берип мундақ деди: «хитай ‹бир йол бир бәлвағ' тәшәббусини күчәйтмәкчи вә оттура шәрққә болған вә оттура шәрқтин явропаға туташқан районни бихәтәр райониға айландурмақчи. Бу хил әһвалда хитайниң түркийәгә болған еһтияҗи бар, түркийәниңму хитайға болған еһтияҗи бар. Түркийә ‹бир йол бир бәлвағ' қурулуши арқилиқ өзиниң иқтисадини вә явропа билән болған тиҗарәттики ролини җари қилдурушқа тиришиватиду. Бу әһвал түркийәдики уйғурларға яшаш вә олтурақлишиш җәһәттики көп тәсир көрсәтмисиму, хәлқарадики уйғур мәсилисидә түркийәниң пассип позитсийәсиниң давамлишишиға сәвәб болуши мумкин дәп ойлаймән.»

Мутәхәссисләрниң қаришичә, американиң хитай билән болған сиясий вә иқтисадий зиддийити икки дөләт мунасивәтлирини әң төвән чәккә чүшүрүп қоюватқан бүгүнки күндә, хитайниң оттура шәрқ вә оттура асия районлиридики намрат вә ички низа түгимигән дөләтләрдә тәсир күчини кеңәйтиш үчүн актип сиясий паалийәт илип бериши америка рәһбәрликидики демократик дөләтләргә қарши сиясий иттипақ қуруш хиялини мәнбә қилған бөлиши мумкин икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт