Анализчилар: «шинҗаң университетиға хитайдин баш мудир тәйинлиниши аптономийә ниқабиниң ашкара йиртилишидур»

Мухбиримиз меһрибан
2020-10-06
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Шинҗаң университетиниң алди көрүнүши.
Шинҗаң университетиниң алди көрүнүши.
Social Media

Хитай таратқулири 25-сентәбир хәвәр берип, 2019-йили 3-айдин буян шинҗаң университетиниң муавин мудирлиқ вәзиписини өтәватқан яв чяңни шинҗаң университетиға баш мудири қилип тәйинлигәнликини елан қилди. Мәлум болушичә, бу хитай һөкүмитиниң 1955-йили уйғур аптоном райони қурулғандин буян райондики әң алий билим юрти һесабланған шинҗаң университетиға тунҗи қетим бир хитайни баш мудир қилип тәйинлиши икән.

Шинҗаң университети уйғур елидики тарихи әң узун, нопузи әң юқири болған, шундақла райондики символлуқ характергә игә алий билим юртидур. Мәзкур билим юртиниң қурулуш тарихи 1920-йиллардики «русчә қанун мәктипи» дин башлинидиған болуп, 1935-йилиға кәлгәндә «шинҗаң институти» дегән нам билән уйғур дияридики алий билим юртиға айланған. 1949-Йилидин кейин бурһан шәһиди, сәйпидин әзизи қатарлиқ юқири дәриҗилик кишиләр мәзкур алий билим юртиниң мудирлиқини қошумчә өтигән. «Мәдәнийәт инқилаби» дин кейин әнвәр ханбаба, қейюм бавудун, һаким җаппар, ибрайим халиқ, әнвәр һамут, ташполат тейип, вәли барат қатарлиқ кишиләр шинҗаң университетиниң мудири болуп вәзипә өтигән.

Чен чүәнго уйғур аптоном районлуқ парткомниң баш секретарлиқиға тәйинлинип узун өтмәй, йәни 2017-йили 3-айда шинҗаң университетиниң мудири ташполат тейип вәзиписидин қалдурулған. Униң орниға шинҗаң педагогика университетиниң мудири вәли барат шинҗаң университетиниң мудирлиқиға тәйинләнгән. 2017-Йили районда башланған зор тутқунда шинҗаң университетинбиң мудири ташполат тейип, атақлиқ профессорлардин абдукерим раһман, азад султан, арслан абдулла, раһилә давут, ғәйрәтҗан осман қатарлиқлар илгири-кейин тутқун қилинип лагерларға яки түрмигә қамалған. 2019-Йили уларниң бәзилири қоюп берилгән болсиму, әмма көп қисминиң һазирғичә из-дерики йоқ. 2019-Йили шинҗаң университетиниң мудири ташполат тейипқа «дөләтни парчилаш» җинайити артилип, 2 йил кечиктүрүп өлүм җазаси берилгәнлики елан қилинған. Ташполат тейиптин кейин шинҗаң университетиниң мудирлиқиға тәйинләнгинигә техи бир йилму болмиған вәли баратниңму тутқун қилинғанлиқ хәвири оттуриға чиқти.

2018-Йилиниң ахиридин 2020-йили 22-сентәбиргичә шинҗаң университетиниң баш мудирлиқ орни үзлүксиз бош қалдурулған. 2019-Йили 3-айда яв чяң исимлик хитай профессор чиңхуа университетидин шинҗаң университетиға йөткәп келингән. явчаң 2020-йили 22-сентәбир күни шинҗаң. Университетиниң баш мудирлиқиға тәйинләнгән. Буниң алдида шинҗаң университети парткоминиң секретари болған хитайниң шинҗаң университетиниң мәктәп мудирлиқ вәзиписиниму қошумчә өтәп турғанлиқи мәлум.

Хитайниң «бәйду» учур амбиридин мәлум болушичә, яв чяң 1978-йили бейҗиңдики чиңхуа университетиға оқушқа киргән. Оқуш пүттүргәндин кейин у җеҗяң университети вә чиңхуа университетида профессор, доктор йетәкчиси, аспирантлар йетәкчиси, факултет мудири қатарлиқ вәзипиләрдә болған. 2019-Йили 3-айда у шинҗаң университетиға муавин партком секретари вә муавин мәктәп мудири қилип йөткәп келингән.

Шинҗаң университетиниң мәктәп торида 2020-йили 25-сентәбир күни елан қилинған хәвәрдә яв чяңни мудирлиққа өстүрүш қарариниң «аптоном районлуқ партком, мәркизий тәшкилат бөлүми вә маарип министирлиқи қатарлиқ орунларниң қайта-қайта пикир алмаштуруши һәм кеңишишниң нәтиҗиси» икәнлики әскәртилгән.

Биз шинҗаң университетиға йеңидин тәйинләнгән хитай мәктәп мудириниң әһвалини билиш үчүн шинҗаң университетиға телефон қилдуқ. Бу җәрянда мәктәпниң йеңи мудири яв чяңниң ишханисиниң телефон номуриға ериштуқ. Әмма мәктәп мудири ишханисидин телефонни алған хитай әр телефонниң америкадин урулғанлиқини билгәндин кейин, ишханида йеңи мәктәп мудириниң йоқлуқини билдүрүп, соаллиримизға җаваб беришни рәт қилди.

Хитай даирилириниң 2017-йили уйғур дияридики кәң-көләмлик тутқуни башланғандин кейин, шинҗаң университетида мәктәп мудири ташполат тейипни өз ичигә алған нурғунлиған уйғур сәрхиллири тутқун қилинди. Аридин 3 йилдәк вақит өткәндә шинҗаң университетиға хитайдин мәктәп мудири тәйинлиши, чәтәлләрдики уйғур зиялийлири вә вәзийәт анализчилириниң күчлүк инкасини қозғиди. Улар бу әһвални уйғур дияридики йәнә бир қетимлиқ чоң өзгириш дәп қаримақта.

Америка аләм қатниши идарисиниң инженери, доктор әркин сидиқ әпәнди 1978-йилдин 1982-йилғичә шинҗаң университетида оқуған уйғур зиялийлириниң бири. Әркин сидиқ әпәнди 29-сентәбир зияритимизни қобул қилип, «шинҗаң университетиға хитайдин баш мудир тәйинлиниши, уйғур һазирқи заман тарихидики бурулуш характерлик зор вәқә,» деди.

Әркин сидиқниң қаришичә, шинҗаң университетиға хитайдин баш мудир қоюлуши, хитай даирилири давраң селиватқан аталмиш «миллий территорийилик аптономийә қануни» ниң ялған ниқабиниң рәсмий йиртилиши икән.

Әркин сидиқ әпәндиниң көрситишичә, хитай коммунист һөкүмити «уйғур аптоном райони» қурулғандин буян, шинҗаң университети қатарлиқ райондики алий билим юртлириға уйғурларни баш мудир қилип тәйинләш арқилиқ аталмиш «аптономийә қануни» ниң иҗра қилиниватқанлиқини дуняға пәрдазлап көрситип кәлгән икән.

Униң қаришичә, хитай һөкүмити 2017-йилидин башлап уйғурларни милйонлап лагерлаға қамиған, қул ишчи қилип пүткүл хитай өлкилиригә тарқақлаштурған. Хитай һөкүмитиниң мушундақ бир қатар миллий қирғинчилиқ сияситини йүргүзүши нәтиҗисидә қәғәз йүзидики бу сахта «аптономийә» ниңму ич йүзи ашкара болған.

Нөвәттә американиң ню-йорк шәһиридә яшаватқан хитай адвокат тең бяв бейҗиңдики мәзгилидә уйғур қатарлиқ хитай болмиған милләтләрниң аптономийә һоқуқи һәққидә көп қетим ашкара пикир қилған вә уйғур зиялийси илһам тохтини йеқиндин қоллиған хитай адвукатлириниң бири. У 2013-йили хитайда йүз бәргән 9-июлдики кишилик һоқуқ адвукатлирини тутқун қилиш вәқәсидә хоңкуң арқилиқ америкаға келип, панаһлиқ тилигән.

29-Сентәбир зияритимизни қобул қилған авокат тең бяв бу һәқтә өз қарашлирини оттуриға қойди. Униң қаришичә, хитай даирилириниң уйғур аптоном районидики алий билим юрти-шинҗаң университетиға хитай мудир тәйинлиши, хитай һөкүмитиниң райондики уйғурларни асас қилған йәрлик милләтләргә қарита йүргүзүп келиватқан мустәмликә сияситини ашкара һаләттә оттуриға чиқириши, һәтта техиму радикал вастилар арқилиқ иҗра қилишиниң башлиниши икән.

Дуня уйғур қурултийи хитай ишлири комитетиниң мудири, америкадики уйғур паалийәтчиси илшат һәсән әпәндиму бу һәқтә зияритимизни қобул қилди.

Униң қаришичә, хитай коммунист һөкүмити уйғур диярини бесивалған 70 йилдин буян, уйғур диярида «аптономийә» намида мустәмликә сияситини йүргүзүп кәлгән. Әмма 2017-йилидики чоң тутқунғичә шинҗаң университети қатарлиқ алий билим юртлириниң мәктәп мудирлиқ вәзиписини йәнила уйғурлар өтәп кәлгән иди. 2020-Йили 9-айниң 22-күни даириләрниң шинҗаң университетиға хитайдин баш мудир тәйинлиши, бесивелинған зимин-шәрқий түркистандики уйғурлар үчүн хитайниң мустәмликә сияситиниң техиму еғирлашқанлиқидин дерәк беридикән.

Илшат һәсәнниң илгири сүрүшичә, хитай һөкүмитиниң шинҗаң университетидәк символ характери күчлүк алий мәктәпкә хитайдин баш мудир тәйинлиниши, хитайниң районда уйғурларни маарип вә мәдәнийәт җәһәттин толуқ ассимилятсийә қилиш нийитиниң рәсмий очуқчилиққа чиққанлиқидин сигнал беридикән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт