Әнглийә һөкүмити бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини байқут қилиши мумкин

Мухбиримиз әркин
2020-10-08
Share
Dominic-Raab-dominik-raab-pompeo.jpg Америка ташқи ишлар министири майк помпейо(оңда) вә әнглийә ташқи ишлар министири доминик рааб әпәндиләр лондондики ташқи ишлар ишханисидики пәләмпәйдин чиқиватқан көрүнүш. 2020-Йили 21-июл, әнглийә.
AP

Хитайниң уйғурларға тутқан муамилиси сәвәблик 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини байқут қилиш чақириқлириға ғәрбтики һөкүмәтләр инкас билдүрүшкә башлиди. Әнглийә һөкүмити буниңға инкас билдүргән тунҗи ғәрб һөкүмити болди. Әнглийә ташқи ишлар министири доминик раб әнглийә парламенти авам палатасиниң ташқи ишлар комитетида өткүзүлгән гуваһлиқ бериш йиғинида әгәр уйғурларниң дәпсәндичиликкә учраватқанлиқиға аит дәлилләр көпәйсә, әнглийәниң 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини байқут қилиши мумкинликини билдүргән.

Доминик раб гуваһлиқ бериш йиғинида хитайниң уйғур кишилик һоқуқ дәпсәндичиликигә қарита әнглийәниң бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисигә қатнишидиған яки қатнашмайдиғанлиқи һәққидики соалға җаваб бәргән. 6-Сентәбир өткүзүлгән йиғинда хитай мәсилиси, уйғурларниң вәзийити вә әнглийә һөкүмитиниң бу мәсилиләрдики сиясити нуқтилиқ тема болған.

Йиғинда доминик раб әнглийә һөкүмитиниң бейҗиң қишлиқ олмпик мусабиқисини байқут қилиш мәсилисидики пикригә чүшәнчә берип: "омумән қилип ейтқанда, мениң һессиятим тәнтәрбийәни дипломатийә вә сиясәттин айрим тутуш. Бирақ бәзидә бу мумкин болмайдиған нуқтиларға келиду. Мән хәлқаралиқ шериклиримиз билән ‹дәлил-испатларни бирләштүрәйли, биз йәнә қандақ һәрикәт қоллинишимиз керәкликини әтраплиқ ойлишип көрәйли' дәймән" дегән.

У йәнә хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқиға әнглийә һөкүмитиниң қачан ениқлима беридиғанлиқи һәққидики соалға мундақ дәп җаваб бәргән: "мән шуни ениқ тәкитләп кәлдим. Бу йәрдә қорқунчлуқ кишилик һоқуқ дәпсәндичилики йүз бериватқанлиқиға аит дәлил-исипатлар бар. Ирқий қирғинчилиқ мәсилисидә уни ‹уруш җинайити' дәйдиған тонуш мәвҗут. Буниңда аз санлиқ милләтләрниң бузғунчилиққа учрапла қалмай, мәқсәдлик вәйран қилинғанлиқиға аит дәлилләр болуши керәк. Мана бу ‹ирқий қирғинчилиқ' дегән ениқлимини бериштики тосалғу."

Лекин йиғинда консерватип авам палата әзаси алисийә керин хитайниң уйғурларға қарита ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқиға аит ениқ дәлил-испатлар барлиқини тәкитлигән. Униң қаришичә, хитайниң қилмиши кәң көләмлик вәһшийлик, дәп қаралған тәқдирдиму, бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқиси байқут қилиниши керәк икән.

У мундақ дәйду: "бу йәрдә хитайниң аялларға қарита мәҗбурий туғмас қилиш, тән җазаси, кәң көләмлик мәҗбурий әмгәк вә қуллар әмгики вә униңдин бәттәр қилмишларни садир қилғанлиқиға аит ениқ дәлилләр бар туруп, биз қанунчиларниң ‹ирқий қирғинчилиқ' дәп һөкүм чиқиришини қачанғичә сақлаймиз? биз хитайиң қилмишини ‹кәң көләмлик кишилик һоқуқ дәпсәндичилики' дәп етирап қилған тәдирдиму, бизниң 2022-йиллиқ бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисигә қатнашмаслиқни ойлишишимиз керәк әмәсму?"

Хитайниң уйғурларға қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқиға аит дәлил-испатларниң давамлиқ ашкарилинишиға әгишип, бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини байқут қилиш һәққидики чақириқларму күчийип барди. Өткән айда дунядики 160 дәк кишилик һоқуқ тәшкилати хәлқара олимпик комитетиға хәт йезип, бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини бикар қилишни тәләп қилған. Уларниң тәкитлишичә, хоңкоңда намайишчиларни бастурған, милйонлиған уйғурни җаза лагерлириға қамиған вә мәҗбурий әмгәккә селиватқан хитайниң олимпик мусабиқисигә саһибханилиқ қилиш салаһийити йоқ икән.

Домимик рабниң бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқиси тоғрисидики сөзи әнглийәдики кишилик һоқуқ адвокатлириниң қарши елишиға еришти. Лекин уларниң тәкитлишичә, хитайниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқиға аит ениқ вә йетәрлик дәлил-испатлар бар икән. Әнглийәлик адвокат, "лондон сот коллегийәси" намлиқ хәлқ сотиниң адвокати һамид саби 7-сентәбир зияритимизни қобул қилип, мундақ деди: "бу йәрдә наһайити җиқ дәлил-испат бар. Бу дәлил-испатлар ‹лондон сот коллегийәси' үчүн тәйярланди. Мән нәччә бәтлик дәлил-испат вә һөҗҗәтләрни рәтләп чиқтим. Шаһитларниң 11 миң бәтлик гуваһлиқини тәйярлидим. Бу дәлил-испатларниң чеки йоқ. Униң көп қисми торда тепилиду. Бу дәлил-испатлар униңға четишлиқ уйғур җамаәтлириниң ярдимидә топланди. Һәрқандақ киши халиса биз топлиған бу дәлилләрни көрәләйду."

Униң билдүрүшичә, улар әнглийә ташқи ишлар министирлиқи билән көрүшүп, уларни бу дәлил-испатлар билән тәминләйдикән. Адвокат һамид саби бу дәлил-испатларниң әнглийә һөкүмәт әмәлдарлирини қайил қилишини үмид қилидиғанлиқини билдүрүп: "биз ташқи ишлар министирлиқи билән көрүшимиз. Һөкүмәтниң кишилик һоқуқ вә ташқи ишларға мәсул министири лорд әхмәд билән көрүшүш бизниң пиланиниң бир парчиси. Биз уларни мәсилигә алақидар техиму көп дәлилләр билән тәминләймиз. Биз бу дәлил-испатларниң ташқи ишлар министирлиқини қайил қилишини үмид қилимиз," деди.

Униң тәкитлишичә, һазирқи муһим мәсилә һәрикәткә келиш икән. У бу җәһәттики һәрқандақ қәдәмни қарши алидиғанлиқини билдүрди. Лекин у буниң сиясийлаштурулушиға қарши икәнлики, чүнки буниң кишилик һоқуқ мәсилиси икәнликини билдүрди. Һамид саби откән йили б д т кишилик һоқуқ кеңишиниң йиғинида сөз қилип, хитайниң лагердики уйғур тутқунлириниң ички әзалирини мәҗбурий көчүрүватқанлиқи, б д т ниң буниңға қарита тәкшүрүш елип беришини тәләп қилған.

Доминик рабниң сөзигә хәлқара олимпик комитетиниң қандақ инкас қайтуридиғанлиқи мәлум әмәс. Лекин олимпик комитети һазирға қәдәр бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисини бикар қилиш һәққидики чақириқларни рәт қилип кәлди. Хәлқара олимпик комитетиниң президенти томас бах өткән айда ахбарат йиғини өткүзүп, хитайниң бейҗиң қишлиқ олимпик мусабиқисигә болған тәйярлиқиға иҗабий баһа бәргән. Лекин у кишилик һоқуқ мәсилиси вә 160 дәк хәлқара тәшкилатниң мәзкур мусабиқини бикар қилиш чақириқи тоғрисидики соалларға җаваб бәрмигән.

Хәлқара олимпик комитети 2008-йиллиқ олимпик мусабиқисиниң саһипханлиқини бейҗиңға бәргәндиму, буниң хитайда кишилик һоқуқниң яхшилишиға түрткә болидиғанлиқини илгири сүргән. Бирақ кейинки 12 йилда хитайда кишилик һоқуқ яхшилинишниң орниға техиму начарлишип, милйонлиған уйғур лагерларға қамалди. Нөвәттә хитай уйғурларға "ирқий қирғинчилиқ" йүргүзүш билән әйиблиниватқан болсиму, лекин хәлқара олимпик комитети тәнтәрбийәниң сиясийлаштурулушиға қарши икәнликини тәкитләп кәлди.

Адвокат һамид сабиниң қаришичә, у тәнтәрбийәниң сиясийлаштурулушиға қарши болсиму, лекин уйғур мәсилиси бир "ирқий қирғинчлиқ" мәсилиси икән. У мундақ деди: "бу сиясий мәсилә әмәс, бир инсаний кризис мәсилиси. Биз бу йәрдә йүз бериватқан ирқий қирғинчилиқ һәққидә сөзләватимиз. Хитай һөкүмити мәқсәдлик һалда бир милйондин артуқ уйғурни лагерларға қамап, уларни дәпсәндә қиливатиду, тән җазаси бериватиду. Улар буни мәхпий тутуп, техиму көп лагерларни қуруватиду. Пәқәт техиму қаттиқ бесимла хитайни бу қорқунчлуқ қилмиштин тосалайду."

Доминик раб әнглийә авам палатасида қилған сөзидә йәнә бейҗиң олимпик йиғиниға қатнишидиған камбириҗ кенәзидәк даңлиқ шәхсләрниң "алаһидә диққәт қилиши" керәкликини билдүргән. Униң тәкитлишичә, хитай шинҗаңдики уйғурларға қарши мәҗбурий туғмас қилишни өз ичигә алған еғир вә қорқунчлуқ кишилик һоқуқ дәпсәндичиликидә җавабкар болуп, әнглийәниң бу җәһәттики "әндишиси күнсери күчәймәктә" икән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт