Amérika awam palatasi Uyghurlar mesilisini öz ichige alghan “Xitay riqabet qanun layihesi” de birlikke keldi

Muxbirimiz erkin
2022.01.27
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Amérika awam palatasi Uyghurlar mesilisini öz ichige alghan “Xitay riqabet qanun layihesi” de birlikke keldi Amérika awam palatasining re'isi nensi pélosi xanim.
Social Media

Amérika awam palatasi 25-yanwar küni Uyghurlargha alaqidar bir qanche mesilini öz ichige alghan xitay bilen bolghan riqabette amérikani kücheytishke a'it intayin haliqiliq bir qanunning axriqi layiheside birlikke kelgen. “2022-Yilliq amérika riqabet qanuni” dep atalghan amérikaning iqtisad, téxnologiye, xewpsizlik riqebet iqtidarini kücheytip, xitaygha tarabil turushni meqset qilghan bu layihege 250 milyard dollar meblegh ajritilghan. Bu téxnika tereqqiyatigha meblegh sélish, teywen bilen bolghan alaqe hemde yaponiye, awstraliye, hindistan bilen bolghan ittipaqdashliq munasiwitini kücheytish, 100 milyon dollar meblegh ajritip, xitayning cheklimisi we xata uchurigha taqabil turushlar qatarliq mezmunlarnimu öz ichige alidiken.

Bu 2022-yili kirgendin béri Uyghurlargha chétishliq mesililerning tunji qétim amérika qanun layiheliride qayta tilgha élinishidur. Melum bolushiche, qanun layihesining Uyghurlargha chétishliq maddilirida, ‍amérika tashqiy ishlar ministirliqining alahide wekil tesis qilip, Uyghur rayonida “Birdek étirap qilin'ghan uniwérsal kishilik hoquqning éghir depsende qilinishi” gha taqabil turush xizmitini maslashturushi؛ Uyghur rayonidin qéchip chiqqanlarghaP-2, yeni aldin oylishidighan musapirlar salahiyiti bérip, ularni “Alahide insanperwerlik endishisidiki musapirlar” dep békishi؛ ‍ularning xitay ichide yaki üchinchi bir dölette turup siyasi panahliq tilishige yol qoyulushi tekitlen'gen.

Qanun layihesining bu maddisida yene amérika tashqiy ishlar ministirining sabiq Uyghur rayoni puqralirigha sahipxanliq qiliwatqan döletlerning béyjingning “Éghir diplomatik bésimigha uchrishi” ni ikki tereplimilik munasiwetlerde aldinqi orun'gha qoyushi körsitilgen. Bu maddining pakistan, se'udi erebistan, ereb birleshme xelpiliki, ottura asiyadiki jumhuriyetler we türkiye qatarliq döletler, xitayning Uyghurlarni basturushigha hemkarliship, Uyghur musapirlirini xitaygha ötküzüp bérish bilen eyiliniwatqan bir waqitta, bu qanun layihesige kirgüzülüshi diqqet qozghidi. Italiyediki “Kishilik hoquqni qoghdighuchilarni qoghdash” teshkilati yéqinda élan qilghan bir doklatida, türkiyening bezi Uyghurlarni 3-dölet arqiliq xitaygha qayturghanliqi, bezi Uyghurlarning dubey arqiliq, bezilirining tajikistan qatarliq döletler arqiliq qayturulghanliqini éytqan.

Kishilik hoquq pa'a'aliyetchilirining éytishiche, bu layihening qanun'gha aylinishigha waqit ketsimu, biraq u maqullansa chet eldiki Uyghurlarning amérikagha musapir bolup kélishining yoli échilidiken.

Amérikadiki “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” ning tashqiy ishlar dériktori lu'isa gréwé 26-yanwar ziyaritimizni qobul qilip mundaq didi: “Dölet mejlisi téxi yéqindila ‛Uyghur mejburiy emgékining aldini élish qanuni‚ ni maqullighan, shundaqla amérika hökümiti jama'et pikirini élish waqtini ötküzüpla ijra qilishgha bashlighan. Ötkende maqullan'ghan bu qanun ötken yili 23-dékabirda qanun'gha aylan'ghan. Mana emdi ‛amérika riqabet qanuni‚ awam palatasida. Bu toghrisida kéngesh palatasining ‛amérika keshpiyet we istiratégiyelik riqabet qanuni‚ digen qanun layihesimu bar. Bu ikki layihe birliship qanun'gha aylansa, bu Uyghur musapirlirining amérikagha kélishige yardem qilidu. Buninggha uzun waqit ketsimu, héchbolmighanda bu musape bashlandi. Bu yerde alahide wekil tesis qilinishimu intayin muhim.”

Awam palatasida birlikke kelgen bu qanun layihesi prézidént baydénningmu qollishigha érishken. Prézidént baydén 25-yanwar élan qilghan bu heqtiki bayanatida, awam palatasining bügün qanun chiqirishta muhim bir qedem basqanliqi, buning amérika “Teminat zenjirini téximu kücheytidighanliqi”, amérika iqtisadining “Yéngiliq yartish matorini qayta janlandurup, kelgüsi nechche ‍on yilda xitayni yéngidighanliqi we dunyaning bashqa jayliridin ötüp kétidighanliqi” ni tekitligen. U yene mundaq dégen: “Bizning birlikte xitaygha we dunyaning bashqa jaylirigha 21-esirning amérika esiri bolidighanliqini namayan qilish pursitimiz bar. Bu bizning ijadkarlirimiz, emgekchilirimiz we karxanilirimizning eqil-parasiti we japaliq emgiki bilen emelge ashidu.”

Lu'isa gréwéning éytishiche, bu qanun Uyghurlarni depsede qiliwatqan xitay shirketlirige bolghan teqipnimu küchüytidiken. U mundaq didi: “Bu qanun layiheside bezi tedbirler otturigha qoyulghan. Uning 30133-bölikide Uyghur mejburiy emgikidin payda éliwatqan, kishiliq hoquqni depsende qilghuchi xitay shirketlirige qarita teqip qilish kücheytilgen. Shundaqla yene bu qanun yuqiriqi shirketlerning amérikada meblegh sélishigha qarita kéchikip bolsimu teqip qilishni kücheytidu. Uyghur kishilik hoquq qurulushi buning dawasini qiliwatqan'gha 2 yildek boldi. Shunga biz dölet mejlisining bu tedbirini körüp xursen bolduq.”

Dunya Uyghur qurultiyining éytishiche, ular bu qanunning tézraq maqullunup, emeliyshishini “Töt köz” bilen kütmekte iken. Mezkur teshkilatning re'isi dolqun eysa 26-yanwar radiyomizgha qilghan sözide, bu qanunning chiqishi “Xitay hökümiti sherqiy türkistanda élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitishta emeliy küchke ige” dédi.

Dolqun eysa mundaq dédi: “Biz bu qanunning amérika dölet mejliside muzakire qiliniwatqanliqidin xorsenlik hés qiliwatimiz. Biz bu qanunning eng téz waqitta chiqip emeliyshishini töt köz bilen kütiwatimiz. Chünki bu qanunning chiqishi xitay hökümitining sherqiy türkistanda élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqini toxtitishta emeliy küchke ige bolidu.”

Uning körsitishiche, bu qanun yene xitayning irqiy qirghinchiliqi toxtimighan ehwalda, Uyghurlar mesilisi dawamliq amérika siyasi radarining diqqitide bolushigha türtke bolidiken. U mundaq deydu: “Bu irqiy qirghinchiliq dawamlishiwatqan'gha 5 yil boldi. Shundaq bolsimu xitay hökümiti özining niyitidin waz kechmigenlikini körsitiwatidu. Shunga bu qanunning chiqishi chet ellerdiki sersan-sergerdan boluwatqan, her waqit xitayning tehditi astida bixeterlik endishisi ichide yashawatqan nurghun Uyghurlarning xatirjem yashishigha türtke bolidu.”

Bu qanun layihesining diqqetke tégishlik yene bir nuqtisi bolsa 10 milyon dollar ajritip, til merkezlirini qurush, buni xitay kongzi inistitutlirining ornigha dessitish tekitlen'gen. Amérikadiki kongzi inistitutlirining xitay hökümiti bilen bolghan alaqisi yéqinqi yillarda amérika hökümitining diqqitini tartip kelgen. Bu inistitutlar xitay tili ögitish namida jasusliq qilish yaki xitayning siyasiy teshwiqatini qilish bilen eyiblinip kelgen idi. Qanun layihesining bu maddisida yene xitay ortaq tili, gu'angdong tili, tibet tili, Uyghur tili, mongghol tili we xitaydiki bashqa mewjut tillarni qollash tekitlen'gen.

Qanun layiheside yene xitayning erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining muxbirlirigha tehdit sélishi, ularning a'ile ezalirini qamishi we parakendichilik sélishi tenqidlen'gen. Qanun layihesining bu heqtiki mezmunida: “Dölet mejlisi xitay xelq jumhuriyitining dunyadiki eng nachar axbarat muhitini dawamlashturup kéliwatqanliqi, dölet ichi we siridiki siyasiy pikirlerni chekleshke uruniwatqanliqi, jümlidin amérikadiki erkin asiya radiyosining muxbrlirini, yeni xitayning shinjang Uyghur aptonom rayonidiki éghir kishlik hoquq depsendichilikini xewer qilghan muxbirlarning a'ile ezalirini qamash yaki parakende qilish arqiliq ularni qorqutushqa urunup kelgenlikini bayqidi,” déyilgen.

Xitay hökümiti 2017-yili bashlan'ghan chong tutqunda erkin asiya radiyosi Uyghur bölümining az digende 6 neper muxbirining uruq-tughqan we a'ile ezalirini tutqun qilip, lagér yaki türmilerge qamighan. Nöwette ulardin bezlirining uruq-tughqan we a'ile ezalirini qoyup bergenliki heqqide qismen uchurlar bolsimu, emma köpinchilirining a'ile ezalirini türlük qamaq jazasigha höküm qilghan yaki hazirgha qeder iz-dérikini bermigen.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.