Xitay sayahetchi: "Qeshqerdiki bir saqchi manga 'sen jasusmu' dédi"

Muxbirimiz méhriban
2019-03-08
Share
meschit-kamera.jpg Uyghur élida kocha, mehelle we meschitlerni közitish üchün bulung puchqaqlargha ornitilghan közitish apparatlirining biri. 2010-Yili 2-iyul, ürümchi.
AFP

Yéqindin buyan xitay ölkiliridin Uyghur diyarigha kelgen xitay sayahetchilirining qattiq nazaret astidiki Uyghur diyarining ré'alliqi teswirlen'gen maqaliliri élan qilinishqa bashlidi. Xitayche "Dijital waqti" tor gézitide 6-mart küni du byen texellusida élan qilin'ghan "Shinjangdiki bir qisim xatiriler" namliq sayahet xatirisi ene shularning biri.

Mezkur sayahet xatiriside bir xitay oqughuchining tunji qétimliq Uyghur diyari ziyaritide ürümchi, qanas qatarliq shimaliy Uyghur diyaridiki sayahet nuqtilirini tekshürüshi we jenubiy Uyghur diyaridiki qeshqerning héytgah etrapida yoluqqan qatmu-qat tekshürüsh tosuqliri we nazaret sistémisi astida körgen ehwallar tepsiliy bayan qilin'ghan. Aptor ürümchi ayrodromi yénidiki méhmanxanigha kirishi bilenla tunji qétimliq tekshürüshni bashtin kechürgen.

U öz tesiratini mundaq bayan qilidu: "Tunji qétimliq qattiq tekshürüshni ürümchi ayrodromi yénidiki kichik méhmanxanida bashtin kechürdüm. Méhmanxanigha kirish éghizida tekshürüsh ishiki ornitilghan iken. Ishikning ikki yénida tuyuqsiz yüz béridighan zorawanliqqa qarshi esliheler bar iken. Bu yerde men bash qismim resimge élinip kimlikim bilen sélishturulghandin bashqa yene bir yürüsh bixeterlik tekshürüsh meshghulatlirigha könüshüm kéreklikini hés qilip yettim. Men bilen bille turghan dostum 'bu süret hoquqigha tajawuz qilin'ghanliqqu?' déginide, méhmanxana mulazimet ornidiki yéshi chongraq kishi jawaben (bu yerde) süret hoquqingizla emes, belki kishilik hoquqingizmu yoq," dep jawab berdi. Men yenimu ilgirilep sorashqa temshelgen bolsammu, emma qalghan mulazimetchilerning men bilen kari bolmidi."

U Uyghur diyarining merkizi bolghan ürümchidiki "Chong bazar" dep atilidighan döngköwrük bazirining kirish éghizida körgen yerlik Uyghurlargha qaritilghan qattiq tekshürüsh bilen xitay sayahetchilerge qaritilghan tekshürülmeslik imtiyazi heqqide mundaq dep yazidu:

"Chong bazargha kirish éghizida ikki liniye échiliptu. Biri mexsus sayahetchiler üchün tesis qilin'ghan liniye, yene biri kimlik bilen tekshürüp kirgüzidighan liniye iken. Öchirette turghan chéghimdila kimlikimni chiqirip tekshürüshke hazirlandim, ésiwalghan somkamnimu tekshürüsh mashinisigha tashlidim. Emma bundaq qilishim eslide hajetsiz iken. Tekshürgüchi méni aldigha méngishqa süylidi. Men peqet özümning xitaylargha xas chirayim bilenla bazarni behuzur aylinish pursitige érishtim. Halbuki, ürümchidiki chong bazar, qanas alahide menzire rayoni we qeshqerdiki sayahet nuqtiliridimu sayahetchiler yerlikler uchraydighan somka axturup tekshürüshtek qismetlerge uchrimaydiken."

Sayahet xatiriside bayan qilinishiche, Uyghur diyari sayahitide bu xitay oqughuchigha eng qattiq tesir qilghini qeshqerdiki qatmu-qat tekshürüsh we nazaret qurulmisi bolghan. 

Bu ehwallarni u mundaq bayan qilidu: "Men qeshqer shehiridiki yashlar méhmanxanisida 3 kéche qondum, bu méhmanxana héytgah meschitige yéqin iken. Bu yerdiki milliy usulupta sélin'ghan qurulushlar özgertilgen bolsimu, emma yenila kishini jelp qilatti. Dölet bayrimi mezgili bolghini üchün hemmila jaygha qadalghan qizil bayraqlar yerlik xasliqni xélila ajizlashturuwetken idi. Men her qétim kamérani toghrilap qurulushlarni süretke tartqinimda meqsetlik halda bayraqlarni tartmasliqqa tirishtim. Kona bazarning kirish éghizidimu tekshürüsh éghizi bar idi. Her 10 métirda bir 'zorawanliq hujumidin mudapi'e körüsh kiyimi' kiygen saqchi uchrap turatti. Chüsh waqtida sériq renglik kiyim kiygen kishilerning ala kalteklerni sörep yolda kétiwatqanliqini kördüm. Kéyin sürüshtürüp bilsem, ular dukandarlardin teshkillen'gen qoghdinish etretliri iken. Bu menzire kishige bu jayda kishini eng jelp qilidighan xizmet amanliq saqlash xizmiti iken dégen tuyghuni béretti." 

Maqalide bayan qilinishiche, qeshqerdiki bu xil qatmu-qat tekshürüsh we nazaret sistémisi qedimiy sheherning esli halitige nuqsan yetküzgen bolsimu, emma u yenila Uyghurlarning yerlik medeniyet en'eniliri ipadilen'gen milliy uslubtiki qurulushlarning esli halitini süretke éliwélishqa tirishqan. Lékin uning milliy uslubtiki qurulushlargha bolghan qiziqishi qeshqerdiki xitay saqchilirining gumanini qozghighan. 

U bu heqte mundaq dep yazidu: "Qeshqerde méni eng heyran qaldurghan weqe yol boyidiki uzun orunduqta olturup ayaq boghquchumni chigiwatqanda yüz berdi. Yénimda bir xitay saqchisi olturatti. U mendin bu yerge némishqa kelgenlikimni soridi. Men nahayiti tebi'iy halda uninggha sayahetke kelgenlikimni éyttim. Emma uning inkasi méni heyran qaldurdi. U mendin 'bu qurulushlarning körgüdek némisi bar? sen bu yerning weziyitini bilemsen?' dep soridi. Men uninggha chüshendürüp, 'bu jaylarning milliy uslubi méni qiziqturidu, ' dédim. U mendin yene qayturup so'al soridi. 'sen rastinila bu qurulushlarni chirayliq dep qaramsen? bularning hemmisi Uyghurlarning öyliri. Bu yerde milliy uslubtiki nersiler cheklinidu, ' dédi. Andin u manga asta pichirlap, 'bu qurulushlar chéqilishi mumkin. ' dédi. Men uning bundaq sözlerni qilishini kütmigen idim."

U yene mundaq dep yazidu: "Bu saqchining méni tuyuqsiz soraq qilishini oylimighan idim. U mendin'sen jasusmu?', 'sen rastla oqughuchimu' dep soridi. Hetta mendin kimlikimni chiqirishni telep qildi. U mendin '94-yili tughulghan ikensen, téxiche uniwérsitétta oquwétipsen-de?' déginide men temtirep kettim. Kéyin mendin yene birqanche so'allarni sorighandin kéyin saqchi kétip qaldi. Emma men yataqqa qaytip kélipmu bir-ikki sa'etkiche qorqunch tuyghusida qaldim. Bu méning qeshqerge kelgen tunji künüm bolsimu, emma kallamni bu yerdin derhal kétish xiyali chirmiwaldi. Özümning xata qilghanliqini we özümge awarichilik tépiwalghinimni hés qilghinimdin bashqa yene héliqi saqchining 'sen bu binalarni chirayliq dep bilemsen?' dégen sözlirini oylayttim."

Mezkur sayahet xatirisi élan qilin'ghandin kéyin twittér, féysbuk qatarliq ijtima'iy taratqularda keng tarqilip inkas qozghighan. 

Dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat rishit ependimu özining bu sayahet xatirisini toluq oqup chiqqanliqini bildürdi. Dilshat rishit ependi nöwette xitay hökümiti Uyghur weziyiti heqqide yalghan xewerlerni tarqitiwatqan, milyonlarche Uyghurlar lagérlargha qamiliwatqan, Uyghurlar qatmu-qat nazaret astida yashawatqan weziyette bir xitay sayahetchi teripidin yézilghan bu sayahet xatirisi muhim ehmiyetke ige dédi. U yene Uyghurlarning heqiqiy saqchi dölitide yashawatqanliqidek bir ré'alliqning xitayning öz puqrasi teripidin ashkarilinishining ehmiyiti téximu zor bolidighanliqini tekitlidi.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet