Xitay pa'aliyetchiliri: "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" xitayning Uyghur siyasitining heqiqiy mahiyitini ashkarilidi

Muxbirimiz méhriban
2019-12-05
Élxet
Pikir
Share
Print
"Uyghur 2019 namliq" qanun layihisi amérika dölet mejliside awazgha qoyuluwatqan körünüsh. 2019-Yili 3-dékabir, washin'gton.
"Uyghur 2019 namliq" qanun layihisi amérika dölet mejliside awazgha qoyuluwatqan körünüsh. 2019-Yili 3-dékabir, washin'gton.
Photo: RFA

2019-Yil noyabirda tüzitish kirgüzülgen S. 178 Qanun layihesi, yeni "Uyghur 2019 namliq" qanun layihesi 3-dékabir küni amérika dölet mejliside awazgha qoyulup, awam palatasidin 407 awaz bilen mutleq üstünlükte maqulluqtin ötti. Melum bolushiche mezkur qanun layihesining ötkenliki élan qilinip uzun ötmeyla xitay tashqi ishlar bayanatchisi xu'a chünying naraziliq bayanati berdi.

Xu'a chünying 3-dékabirdiki bayanatida "Mezkur qanun layihesi shinjangning kishilik hoquq ehwalini burmilap teshwiq qildi, junggoning esebiylik we térrorizmgha qarshi tirishchanliqlirigha qara sürkidi. Junggoning shinjangni bashqurush siyasitige yaman gherezde hujum qildi. Xelq'ara munasiwet qanun-nizamlargha éghir derijide xilapliq qildi. Junggoning ichki ishigha qopalliq bilen arilashti. Junggo terep bu qilmishqa qattiq naraziliq bildüridu we qet'iy qarshi turidu." dégen.

Xitay bayanatchisi xu'a chünying yene 4-dékabir küni melum muxbirning uningdin sorighan "Eger bu qanun layihesi yolgha qoyulsa, xitay hökümiti qandaq tedbir qollinidu?" dégen so'aligha qarita jawab bérip "Tawuz térisang tawuz alisen, purchaq térisang purchaq alisen dégen gep bar. Eger ularning tedbirliri junggoning menpe'etige ziyan yetküzse, ular choqum qayturma zerbige uchrishi kérek, toghrimu?!" dégen tehdit sözlirini ishletken.

4-Dékabir küni yene xitayning merkiziy hökümet we Uyghur aptonom rayonidiki gholluq dölet apparatlirining hemmisi dégüdek ayrim-ayrim naraziliq bayanati élan qilip, amérika awam palatasida "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" ning maqullinishigha qarita qattiq naraziliq bildürdi. Xitay xewerliridin melum bolushiche, mezkur qanun layihesige qarita, xitayning memliketlik xelq qurultiyi, memliketlik siyasiy kéngesh, tashqi ishlar ministirliqi, döletlik milliy ishlar komitéti, térrorluqqa qarshi turush ishxanisi, Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyi, siyasiy kéngesh, shinxu'a agéntliqi qatarliq organlarning hemmisi dégüdek naraziliq bildürgen. Bu xil qattiq naraziliq bayanatliri we amérikani eyibleydighan her xil témidiki qattiq ibariler bilen tolghan bayanat we maqaliler 5-dékabir künimu tengritagh, shinxu'a we bashqa xitay hökümet metbu'atlirini qaplidi.

Bu naraziliq bayanatlirida, amérikani eyibligende, "Amérika awam palatasi mezkur qanunni maqullap, junggoning ichki ishlirigha qopalliq bilen arilashti, amérika xelq'ara qanun we munasiwetler nizamigha éghir xilapliq qildi" dégen ibariler ishlitilgen bolsa, xitay hökümiti aqlinip, "Zorawan-térrorluq heriketlirige qet'iy zerbe bérish, esebi idiyelerning yamrishini tosush shinjangning ijtima'iy muqimliqi we uzun mezgillik eminlikini qoghdashtiki jiddiy éhtiyajidur" dégendek ibariler qollinildi.

Xitay hökümiti amérika awam palatasidin ötken bu qanun layihesi we buni qollighan dölet mejlis ezaliri shuningdek amérikani qandaq eyiblisimu, lékin, amérika dölet mejlis ezaliri bu qanun layihesini qollaydighanliqini bildürüp, xitayning Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan hazirqi kishilik hoquqqa xilap qilmishlirini eyiblidi. Bu qanun Uyghurlar, kishilik hoquq teshkilatliri, Uyghur weziyitige diqqet qiliwatqan mutexessisler we bashqilarning qarshi élishigha érishti.

Amérikada yashaydighan xitay démokratik teshkilat rehberliri we bir qisim xitay mutexessislirimu mezkur qanun layihesi we uning ehmiyiti hem y roligha yuqiri bahalarni bérishti. Xitay weziyitini uzundin közitip kéliwatqan mezkur xitay pa'aliyetchiliri we weziyet analizchilirining qarishiche, xitayning "Uyghur kishilik hoquq qanun layihesi" ning amérika awam palatasidin ötüshige qarita bu qeder qattiq naraziliqining sewebi, bu qanun layiheside, xitay hökümiti Uyghurlargha qaratqan basturush siyasitini qanche perdazlighan teqdirdimu uning heqiqiy mahiyiti ashkarilan'ghanliqi, mezkur layiheside xitay hökümitining basturush siyasitige a'it pakitlarning maddilargha bölünüp, birmu-bir éniq otturigha qoyulushi, bolupmu Uyghurlarni basturushta jawabkarliq bolghan chén chü'en'go qatarliq yuqiri derijilik xitay emeldarlirining jazalash tedbirlirining éniq bayan qilinishi qatarliq amillardur.

Chet'ellerde xitay kompartiyesi hakimiyitige qarshi pa'aliyet élip bériwatqan öktichi teshkilatlardin, amérikadiki "Puqralar küchi teshkilati" ning bashliqi doktor yang jyenli ependimu mezkur qanun layihesining barliqqa kélishi we uning Uyghurlar üchün bolghan ehmiyiti heqqide toxtaldi.

Yang jyenli mundaq dédi: "Mezkur qanunning awam palatasidin toluq awazda ötüshi aldi bilen amérikaning yuqiri qatlimidikilerning Uyghur mesilisige bolghan omumyüzlük qollash pozitsiyesini ipadilidi. Bu qanun layihesining otturigha qoyulushigha seweb bolghan muhim amillarning biri, xitay shinjang dep ataydighan "Sherqiy türkistan" da 1 milyondin artuq Uyghurning 2-dunya urushidin kéyin tunji qétim barliqqa kelgen natsistlarning yehudiylarni qamighan jaza lagérlirigha oxshaydighan 'yighiwélish lagérliri' gha qamilishi we bu ehwalning dawamlishiwatqanliqidek éghir weziyet dések bolidu. Bu ehwal dunya boyiche qattiq naraziliqni qozghidi. Emma xitay hökümiti bu xil lagérlarning mewjutluqini üzlüksiz inkar qilip kelgenidi. Mana bu qanun layihesi xitayning Uyghurlarni basturushta qollan'ghan siyasitining heqiqiy mahiyitini we uning dunyada bazargha séliwatqan 'térrorluqqa qarshi heriket élip bériwatimiz', 'Uyghurlarni téxnik mektepliride terbiyelewatimiz' dégendek teshwiqatlirining yalghanchiliq ikenlikini ashkarilidi".

Yang jyenli ependi yene bu qanun layihesining Uyghurlarning nöwettiki éghir weziyitining yaxshilinishidiki ehmiyitini tekitlep, mezkur qanun layihesining chén chüen'gogha oxshash xitay emeldarlirini jazalashta emeliy ünümi bolidighanliqini bildürüsh bilen bille, xitayning Uyghurlarni basturushigha yantayaq bolghan xitay shirketliri we xelq'aradiki xitay bilen soda alaqisi bezi yuqiri téxnikiliq shirketlerge qarita emeliy tedbirler qollan'ghanliqini bildürdi.

Doktor yang jyenli yene mezkur qanun layihesining xitay hakimiyitining ichki qismidimu shi jinping hökümranliqigha bolghan naraziliq keypiyatini kücheytip, axirqi hésabta hazirqi xitay kompartiyesining mustebit hökümitining aghdurulup, xitayning démokratiyelishishige asas yaritidighan amillarning biri bolup qélishini ümid qilidighanliqini tekitlidi.

Tonulghan obzorchi, amérikada xitay tilida chiqidighan "Béyjing bahari" zhurnilining bash muherriri xu ping ependi mezkur qanun layihesi heqqide toxtilip, bu qanun layihesining Uyghurlar mesilining amérikaning we xelq'araning jiddiy diqqitini qozghap, xitayning yillardin buyan Uyghurlarni basturushigha qarita élin'ghan bir emeliy tedbir ikenlikini tekitlidi. )Awaz(

Xu ping mundaq dédi: "Shinjang mesilisi amérikaning we xelq'araning diqqitini qozghighanliqigha uzun yillar boldi. Mezkur qanun layihesi aldi bilen amérikaning bu mesilige bolghan köngül bölüshi xitay hökümitining Uyghurlarni basturushigha bolghan eyiblishini ipadilidi. Chünki bu qanun layihesi bir emeliy tedbir déyishke bolidu. Uningda bir qatar tedbirler éniq otturigha qoyulghan. Bu menidin éytqanda uning roli ilgiriki addiy haldiki naraziliq bayanatliri arqiliq eyibleshtin köp halqip ketti dések bolidu. Mana bu nuqtilar xitay hökümitini ghezeplendürdi."

Xu ping ependi yene amérikada Uyghurlar heqqidiki mezkur qanun layihesining maqullinishining elwette gherb démokratik döletliridimu xitaygha qarshi emeliy tedbirlerning élinishigha türtke bölidighanliqini bildürdi.

Amérikada yashaydighan xitay weziyet analizchisi, obzorchi chén pokung öz analizida mezkur qanun layihesidiki xitay hökümitige qaritilghan qattiq tedbirlerdin bashqa yene mezkur qanun layihesining amérika awam palatasida mutleq üstün awazda qollashqa érishishi we amérikaning nensi polisi qatarliq yuqiri derijilik rehberlirining ötkür eyipleshlirining xitayning qattiq naraziliqigha seweb bolghan amillar ikenlikini bildürdi. )Awaz(

Chén pokung mundaq dédi: "Mezkur qanun layihesi xitaygha nisbeten bir ejellik zerbe boldi. Chünki, qanun layihesi maqulluqtin ötken chaghdila 407 awazning qoshulushi, bir awazning qarshi turushidek mutleq üstünlüktiki awazda maqulluqtin ötti. Ötken hepte xongkong heqqidiki qanun layihesimu shundaq yuqiri awazda ötkenidi. Bu, xitay hökümitining kishilik hoquq depsendichiliki üchün jazalinidighanliqi we éghir bedel töleydighanliqini uqturdi. Bu qanun layihesi maqulluqtin ötken waqitning özide yene nensi pélosi xanimning qilghan muhim sözlirimu xitay hökümitige bérilgen éghir zerbe déyishke bolidu, chünki nensi pélosi xanimning dégen sözlirining özila xitay hökümitining qattiq naraziliqini qozghashqa yéterlik déyishke bolidu."

Melum bolushiche, mezkur qanun layihesi Uyghur diyaridiki Uyghur we bashqa türkiy tilliq musulman xelqlerni basturushqa qatnashqan xitay emeldarlirini jazalash, xitay hökümitining uzundin buyan Uyghurlar üstidin qattiq basturush siyasetliri yürgüzüp, dunya kishilik hoquq xitabnamisi we munasiwetlik xelq'ara qanunlarni éghir depsende qilghanliqi we xitay hökümitining yéqinqi birqanche yilda yürgüzgen Uyghur qatarliq xelqlerni türküm-türkümlep lagérlargha qamishi, Uyghurlarni qattiq nazaret astigha élishi, Uyghur medeniyiti, Uyghur tili ma'aripini cheklesh siyasetliri heqqide, 23 maddigha bölünüp birmu-bir waqti, orni, guwahchiliri bilen qoshup bayan qilin'ghan.

Toluq bet